Bài
số 2:
Caûm cöïu toáng
taân Xuaân chi taùc (1)
Hồ
Xuân Hương
Lửa lòng đã tắt cùng sương gió,/Duyên đến như là ngủ gối mơ
Ảnh minh họa Google.
Văn bản chữ Nôm, Ngân Triều soạn
感 舊 送 新 春 之 作
春 尼 芾 沛 丐 春 𠸗
𣎏 𣌋 於? 時 吏 𣎏 𣌁
𨴦 峝 花 群 疏 𣘄 𣈖
𢩣 钗 轟 窖 漝 迢 絲
風 流 𠠩 眜 坪 香 𣳢
光 景 𪚚 𠁀 隻 𩠴 𢠩
釿 鐄 𡛤 尅 春 𢣿 𣼽
庯 柳 𤾓 塘 客 𢥢 𢠐
*
Nhất
Uyên phiên âm bài 2:
Cảm chuyện xưa, tiễn đưa người tình mới
Xuân
nầy nào phải cái xuân xưa,
(1)
Có sớm
ư? Thời lại có trưa.
Cửa
động hoa còn thưa thớt bóng,
(3)
Buồng
thoa oanh khéo dập dìu tơ.
Phong
lưu trước mắt bình hương nguội, (5)
Quang
cảnh trong đời chiếc gối mơ.
Cân
vàng nửa khắc Xuân lơ lửng,
(7)
Phố
liễu trăm đường khách ngẩn ngơ.
*
Cấu trúc một số từ Hán-Nôm
& chú giải bài 2 kỳ 1:
Tiêu
đề bài thơ hơi khác thường vì người ta thường nói Tống cựu, nghênh tân, tiễn
đưa năm cũ, đón mừng năm mới, ở đây thì ngược lại, tiễn đưa năm mới. Vì thế có
người đã dịch Bài thơ là “cảm năm cũ, tiễn đưa năm mới”. (NXB Văn Học Hà Nội,
1982) nhưng chữ Xuân còn có nghĩa là người tình. Do đó tiêu đề có thể dịch như
tiêu đề đã ghi trên: Cảm chuyện xưa, tiễn đưa người tình mới.
buồng thoa 𢩣钗, ( thoa 钗, cái trâm cài đầu phụ nữ), cái buồng của người con gái.
Oanh 轟=rầm rộ, rộn rã. Ở văn cảnh nầy là rộn rã.
dập dìu tơ 漝迢絲 số lượng người trẻ
trung tấp nập.
Phong lưu 風流 khách lịch sự đến chơi.
bình hương nguội 坪 香𣳢, ý nói lửa lòng đã tắt.
Sự đời đã tắt lửa lòng,
Còn chen vào chốn bụi hồng làm chi!
ĐTTT, Nguyễn Du, câu
3045-3046
chiếc gối mơ 隻 𢠩, gối
du tiên hay du tiên chẩm:
Trong
Khai thiên di sự: Nước Quy Tư có dâng vua một chiếc gối rất kỳ lạ. Khi gối đầu ngủ
thì chiêm bao thấy mình được đi chơi khắp cõi tiên. Vua Đường Minh Hoàng đặt
tên gối là "Du tiên chẩm".
Cân vàng nửa khắc 釿 鐄𡛤尅, cuộc vui tuyệt vời, ngắn ngủi,
Xuân lơ lửng 春𢣿 𣼽, Xuân phải hiểu là
“đông quân”, 東 君, vừa là mùa xuân
vừa là người yêu. “Tân Xuân” phải hiểu là “người yêu mới”, ở đây có thể hiểu là cuộc
vui nửa chừng, chưa trọn vẹn.
Phố
liễu 庯 柳, phố
có trồng liễu, nhà phố có mỹ nhân.
ngẩn
ngơ 𢥢 𢠐, đờ
đẫn như tâm trí đang ở đâu đâu.
*
Diễn
y, bài 2, Nhất Uyên:
Hồ Xuân Hương viết hai bài thơ trên năm 1814, trước
khi gặp Tốn Phong để đưa chàng viết tựa xin diễn ý như sau:
(1) Hết cơn bỉ cực
đến hồi thái lai, mùa xuân này không còn như những mùa xuân xưa,
(2) Cũng như đất
trời đã có buổi sớm, tức là sẽ có buổi trưa.
(3)Trước cửa, người
tìm thơm , trồng cây si không đông…
(4) Trong nhà,
không còn tiếng đàn rộn rã.
(5)Trước mắt, lửa lòng như bình hương nguội;
vì cũng đã tưởng không còn yêu ai được nữa, đã lạnh với tình đời rồi. (Lúc này,
Xuân Hương đã trải qua nhìều kinh nghiệm nhân sinh, nhất là về tình ái).
(6)Nhưng nay gặp một đối tượng đúng như
lòng mình mơ ước thật khó; quả là cuộc đời như ngủ trên một chiếc gối mơ (tích
Du tiên chẩm)
Ở tuổi tưởng như đã lỡ thời bỗng dưng được
treo giá ngàn vàng, (được quan Yên Quảng Trần Phúc Hiển xin gá nghĩa tóc tơ)
(7) Cân vàng nửa khắc , 釿 鐄𡛤尅, cân vàng chỉ có nửa khắc, ngắn ngủi quá,
lòng chửa thỏa.
(Vì sao “cân vàng”, ngắn ngủi, lơ lửng? Phải
chăng tác giả muốn so sánh bóng bẩy chuyện
“cân vàng” như 2 đĩa cân lên xuống, với hình ảnh làm cái “chuyện ấy” , trong yêu đương của tình yêu đôi lứa. Thật rất tuyệt vời!)
(8)Tơ duyên như thế
đó, khiến cho lòng ngơ ngẩn, không khuây.
*
Dịch thơ bài 2,
Ngân Triều
Xuân này không giống những Xuân xưa,
Như đất trời có sớm, có trưa.
Trước cửa, khách thơ sao vắng vẻ?
Trong nhà, đâu rộn rã âm tơ?
Lửa lòng đã tắt cùng sương gió,
Duyên đến như là ngủ gối mơ[1].
Ngắn ngủi cân vàng, nên chẳng chớ,[2]
Tơ duyên ngơ ngẩn, mấy cho vừa.
*****
Caûm cöïu toáng taân Xuaân chi taùc (2)
Mới
biết vị đời chua lẫn ngọt,/
Mà
xem phép Tạo nắng thì mưa.
Ảnh minh họa, Google.
*
Văn bản chữ Nôm, Ngân Triều soạn
買 别 喟 𠁀 咮 悋 𤮿
麻 䀡 法 造 𣌝 時 𩄎
知 音 搭 姅 𧜖 群 短
幅 𡋦 𦖑 佘 㗂 㐌 餘
唸 𣖙 樗 尼 唁 仍 𦰟
𥉫 𨩍 𣈜 奴 滂 如 祠
初 𠉞 群 𣎏 兠 欣 姅
咍 仍 自 低 沛 世 𣗓
*
Nhất Uyên phiên âm bài 2 kỳ 2:
Mới biết vị đời chua lẫn ngọt, (1’)
Mà xem phép Tạo nắng thì mưa.
Tri âm đắp nửa chăn còn ngắn, (3’)
Bức vách nghe xa tiếng đã thừa.
Nếm mía vụ nầy ngon những ngọn, (5’)
Trông gương ngày nọ bẵng như tờ.
Xưa nay còn có đâu hơn nữa, (7’)
Hay những từ đây phải thế chưa?
*
Cấu trúc một số từ Hán-Nôm & chú giải
bài 2 kỳ 2:
bức
vách, 幅 𡋦
hay tai vách mạch rừng, chỉ những dư luận thêu dệt, đồn đại đa dạng
nhiều chiều, phần nhiều do cảm tính, không đúng sự thật:
Rừng có mạch vách có tai.
Nghĩa là kín như rừng
cũng có những lối đi nhỏ. (mạch) người ta có thể biết được; kín như vách, người
ta cũng có thể nghe được (tai).
Câu
(5’), mía chính vụ vào dịp Heo may, trước Tết. Sau Tết người ta “bồng gốc”, làm
tơi đất, bón tưới, thúc mầm cho mía lên.
Tục
ngữ có câu:
Mía tháng ba ngọt ra đầu ngọn.
Tháng Ba mía còn non; họa chăng còn sót lại chút mía măng, ăn chẳng
ra gì.
Nếm
mía vụ nầy ngon những ngọn là nếm mía vào lúc mía trái vụ. Trái vụ thì nông sản cao giá cũng như hoàn cảnh quá lứa
lỡ thì của người con gái mà bỗng có cơ hội đáng yêu, được người cầu hôn.
*
Nhất Uyên dịch nghĩa bài 2 kỳ 2:
Lẽ đời trải nghiệm, đều có vị chua lẫn vị
ngọt, như trên trời có nắng, có mưa.
Chưa phải là tri
âm hoàn toàn (còn ngắn) so với lòng ước vọng.
Những lời chê bai,
dư luận (cho là nàng có số sát phu), đã quá nhiều rồi.
Nay đã tìm ra người tâm đầu ý hợp, (quan
Tham Hiệp Yên Quảng), như vụ “mía tháng ba ngọt ra đầu ngọn”vì trái vụ.( tuy muộn
màng nhưng rất thỏa lòng).
Chạnh nỗi niềm
xưa, đời đơn lẻ, soi gương quạnh vắng một mình.
Từ trước đến giờ,
đâu có mối tình nào hơn mối tình nầy như
thế.
Có phải từ nay về
sau sẽ thỏa lòng như thế hay không.
Soạn
theo Thư viện Online và tham khảo tài liệu của TS Phạm Trọng Chánh.
*
Ngân Triều dịch thơ bài 2 kỳ 2 :
Lẽ đời tất định ngọt và chua,
Như ở trên trời có nắng mưa.
Duyên kiếp phải chưa, lòng ước vọng,
Chê bai dư luận, hãy còn thừa.[3]
Mía nầy trái vụ, ngon đầu ngọn.[4]
Lẻ bóng soi gương, chạnh nỗi xưa,
Thuở trước tình nào đâu đã trọn,
Sau nầy có thỏa thế hay chưa.?
***
Bài số 3:
Döõ Sôn Nam thöôïng,
Hieäp Traán
quan Traàn Haàu xöôùng hoïa (baøi 1)
Xuân Hương xướng:
Biệt ly bịn rịn
tình lưu luyến,/ ảnh minh họa, Google
Bình thủy tương phùng, nguyệt hạ tôn, (1)
Cương trường phiến
phiến thuộc nan ngôn.
Khiêu cầm hữu ý
minh hoàng xướng, (3)
Nhiễu thụ vô đoan
ngữ thước huyên.
Thùy tục già thanh
quy Hán Khuyết, (5)
Tự tu liên bộ xuất
Hồ môn.
Bán diên biệt hậu
tình đa thiểu, (7)
Mạch mạch không ly
sảnh nữ hồn.
Câu 7, hậu 後,
trong Lưu Hương Ký chép là hận 恨
*
Văn bản chữ Hán, Ngân Triều soạn, bài 3:
苹 水 相 逢 月 下 樽
剛 膓 片 片 属 難 言
挑 琴 有 意 明 皇 唱
繞 𣗳 無 端 語 鵲 喧
誰 續 𡂪 聲 歸 熯 闕
自 羞 蓮 歩 岀 胡 門
半 沿 别 後 情 多 少
陌 陌 空 離 清 女 魂
*
Chú giải:
Bình thủy 苹水= bèo và nước.
tương
phùng 相 逢 = cùng gặp nhau.
nguyệt hạ 月 下 = dưới
trăng.
tôn 樽 = chén rượu.
Cương trường 剛 膓 = ruột
cứng , tấm long quả quyết, tấm long son.
phiến 片 = khúc, đoạn, mảnh.
nan ngôn 難 言 = khó
nói nên lời.
Khiêu cầm 挑 琴 = đàn
lên.
hữu ý 有 意 = có ý, chủ ý.
minh hoàng xướng 明 皇 唱 =tơ khúc Minh Hoàng, nhạc thiều Minh Hoàng.
Nhiễu thụ 繞 𣗳=quanh gốc cây.
vô đoan 無 端 = không biết vì sao.
ngữ thước huyên 語 鵲 喧=chim khách réo vang.
Thùy tục 誰 續 = ai
tiếp nối.
già thanh 𡂪 聲 = tiếng xen vào.
quy Hán khuyết 歸熯闕 =về
cửa cung nhà Hán
Tự tu 自 羞 =tự xấu hổ, lòng buồn.
liên bộ 蓮 歩 =bước chân như hoa sen; gót sen, bước chân mỹ
nhân.
xuất Hồ môn 岀 胡 門 = đi
qua cửa “rợ” Hồ.
bán diên 半 沿 = noi theo nửa cái cũ.
Biệt hậu 别 後 =sau khi cách biệt.
Tình đa thiểu 情 多 少 = tình nhiều ít, biết bao.
Mạch 陌 = con
đường nhỏ.
Không ly 空 離 = xa rời vô nghĩa, lìa tan.
sảnh nữ hồn 清 女 魂 = hồn của người con gái đáng thương, lạnh lùng.
*
Nhất
Uyên dịch nghĩa, bài 3:
Thân bèo nước gặp nhau nâng chén rượu dưới
trăng.
Tấc lòng son sắt thật là khó nói.
Gọi đàn, vì có ý mà gảy khúc Cầu Hoàng.
Quanh cây không cơn cớ gì mà chim thước
réo vang. (chim khách).
Ai chuộc tiếng kèn Hồ trở về cung Hán.(Ai
tấu lên bài Quy Hán đó!)
Tự thẹn về việc gót sen đi qua khỏi cửa rợ Hồ.
Sau phút ly biệt, còn lưu luyến biết bao
tình.
Lớp lớp khôn rời hồn người con gái đáng
thương.
*
Thơ của Ô.Trần Thanh Mại:
Gặp gỡ dưới trăng chuốc chén mời,
Lòng son đòi đoạn chẳng nên lời.
Khúc đàn ai gảy đà đưa ý,
Ngoài ngõ khách kêu chẳng thấy người.
Ai chuộc tiếng kèn về Hán đó?
Tủi lê gót ngọc đất Hồ rồi!
Biệt ly dở tiệc tình lưu luyến,
Hồn Sảnh sầu đau mạch mạch khơi.
*
Bèo nước cùng
nhau, chén dưới trăng,
Ruột gan, lòng muốn
tỏ, sao đang?
Ngân Triều, Ảnh
Google.
*
Ngân Triều dịch thơ
Bèo nước mời nâng chén dưới trăng,
Ruột gan, lòng muốn tỏ, sao đang?
Tiếng tơ, réo rắt Minh Hoàng khúc,
Chim khách cớ gì bay réo vang?
Ai tấu lên bài Quy Hán đó?
Thẹn nhìn
mỹ nữ cống Hồ man!
Biệt ly bịn rịn sầu muôn nỗi,[5]
Hồn nữ lâm ly[6] lệ ướt khăn.[7]
*
Tham khảo một số bài họa của Hồ Xuân Hương:
Xướng hoạ cùng ông Trần Hầu - quan Hiệp trấn
Sơn Nam thượng. Trấn Sơn Nam thượng gồm đất của hai tỉnh Hà Nội và Hưng Yên sau
này. Trị sở đặt ở Châu Cầu (Phủ Lí).
Bài này cũng được chép trong sách Tục Hoàng Việt thi tuyển, nhưng lại được
coi là bài thơ Hồ Xuân Hương hoạ thơ ông Hiệp trấn. Còn Lưu hương kí thì cho rằng
đây là bài xướng của Xuân Hương. Giáo sư Hoàng Xuân Hãn căn cứ theo Tục Hoàng
Việt thi tuyển.
Văn chương diện kiến
tiếng hằng mong,
Ghé bến thuyền mơ
lúc rạng đông.Ngân Triều.
Ảnh minh họa,
Google.
*
韓 名 久 仰 喜 相 逢
近 接 光 儀 日 正 東
厚 意 未 交 知 水 淡
情 懷 初 飲 覺 醇 濃
吾 州 聲 氣 還 相 尚
我 輩才 情 正 所 鍾
握 手談 心 君 莫 怪
陸 江一 去 水 千 重
*
Döõ Sôn Nam Thöôïng, Hieäp trấn quan Trần Haàu
Xướng
hoạ kỳ 5
Hàn danh cửu ngưỡng hỉ tương phùng,
Cận tiếp quang nghi nhật chính đông.
Hậu ý thuỷ giao tri thuỷ đạm,
Tình hoài sơ ẩm giác thuần nùng.
Ngô châu thanh khí hoàn tương thượng,
Ngã bối tài tình chính sở chung.
Ác thủ đàm tâm quân mạc quái,
Lục giang nhất
khứ thuỷ thiên trùng.
Hồ Xuân Hương
*
Bài
xướng của Hiệp trấn quan Trần Hầu
Gửi bởi Vanachi ngày 22/08/2008
10:55
Hoa viện hoa nhân thử độ phùng,
Lĩnh mai hàn ảnh nhập sơ Đông.
Vị tằng đổ diện tâm tiên mộ,
Khởi dẫn liên thi ý thuỷ nồng.
Xuân tịch vị ly song nhãn lệ,
Phật đài thuỳ hoán sổ thanh chung.
Ân cần lưu thủ thiên biên nguyệt,
Nhất biệt Tây nham hựu vạn trùng.
*
Bản dịch của Bùi Hạnh Cẩn
Người đẹp nhà hoa lại gặp cùng,
Mai non bóng lạnh buổi đầu Đông.
Chưa từng gặp mặt lòng đà mến,
Há phải trao thơ ý mới nồng.
Chưa khỏi tiệc Xuân đôi mắt lệ,
Ai khua đài Phật tiếng chuông rung.
Ân cần lưu lại trăng trời biển,
Một biệt non Tây lại vạn trùng.
Chú giải:
Tiêu đề: Xướng họa cùng
Ông Trần Hầu, Quan Hiệp trấn Sơn Nam Thượng.
Trấn Sơn Nam thượng gồm đất của Hà Nội và
Hưng Yên ngày nay. Lỵ sở đặt ở Châu Cầu (Phủ Lý).
Bình thủy tương phùng, 苹 水 相 逢, bèo và nước gặp
nhau, chỉ sự gặp gỡ ngẫu nhiên. Theo thơ Vương Bột, (Vương Bột, tự
Tử An là một nhà văn nổi tiếng thời kỳ đầu nhà Đường, 6 tuổi đã biết viết văn
chương, 14 tuổi đã sáng tác thơ ca, 15
tuổi thi đỗ cử nhân):
"Quan san nan việt,
Thùy bi thất lộ chi nhân?
Bình thủy tương phùng,
Tận thị tha hương chi khách".
關山難越
誰悲失路之人
萍水相䙜
盡是他鄕之客
Nghĩa là:
Quan san ngàn dặm mòn chân bước,
Biết có ai thương nhỡ độ đường?
Gặp nhau khi bèo giạt bờ nước,[8]
Mới hay đều là khách tha hương.
*
Gặp nhau bèo nước liêu xiêu,
Biển
đời trôi giạt trăm chiều, tha hương.
Ngân Triều
Bình thủy tương phùng, bèo nước gặp
nhau, trong văn chương còn để chỉ thân phận người phụ nữ như cánh bèo trôi trên
dòng nước:
Vì ai
rụng cải rơi kim!
Để con bèo nổi mây chìm vì ai?
ĐTTT, Nguyễn Du,
câu 769-770
*
Ngọn
bèo chân sóng lạc loài,
Nghĩ mình vinh hiển, thương người lưu ly.
ĐTTT, Nguyễn Du,
câu 2871-2872
*
Nhất Uyên dịch nghĩa:
Bấy lâu ngưỡng mộ tiếng văn chương nay mừng
được gặp mặt
Lại được tiếp cận dung nghi vào lúc hừng đông
Vốn sẵn nhã ý, nên dù trước chưa từng gặp
nhau nhưng đã biết tính tình thanh đạm.
Vừa nhấp chén đã thấy cái tình nồng nàn,
đôn hậu dâng lên.
Thanh khí của cả vùng vẫn còn được ưa chuộng .
Tài, tình của chúng ta được chung đúc
chính nơi đây.
Cầm tay thổ lộ nỗi lòng, xin chàng chớ ngại,
Vì sau khi chàng qua sông Lục Đầu, lại
muôn trùng xa cách.
(1)
Bản
dịch của Điệp luyến hoa
Gửi bởi Vanachi ngày 10/08/2007
20:17
Nghe danh ngưỡng mộ, gặp vui mừng,
Được tiếp dung nghi lúc chính đông.
Ý hậu chưa qua hay nước đạm,
Tình hoài vừa nhắp đã hương nồng.
Tài tình chung đúc cho hai kẻ,
Thanh khí mến yêu khắp một vùng.
Tỏ dạ cầm tay xin chớ lạ,
Lục
Đầu một bước đã nghìn trùng.
*
(2)
Bản dịch của Bùi Hạnh Cẩn
Gửi bởi Vanachi ngày
22/08/2008
Lâu nghe danh tiếng gặp nhau mừng,
Gần ngó dung quang nắng giữa đông.
Ý đậm vừa quen hay
nước đạm,
Tình mong vừa chuốc biết men nồng.
Châu ta thanh khí thêm ưa chuộng,
Cùng hội tài tình nhẽ vốn chung.
Tay nắm lòng trao người chớ lạ,
Một đi sông Lục nước ngàn trùng.
*
Lục
Đầu xuôi, mãi nhớ muôn trùng, Ngân Triều/
Ảnh
Cồn Kiếm trên Lục Đầu Giang, Google.
(3)
Ngân Triều dịch thơ:
Văn chương diện kiến tiếng hằng mong,
Ghé bến thuyền mơ lúc rạng đông.
Chưa biết, biết chung lòng đạm bạc,
Nhắp môi, môi đắm đuối tình nồng.
Giao tình lễ giáo hằng trân trọng,
Xướng họa thanh cao ý chữ đồng.
Chớ ngại nỗi niềm khi đã tỏ,
Lục Đầu xuôi, mãi nhớ mênh mông.
[1] ngủ
gối mơ, xin xem tích “Du tiên chẩm” ở
trên.
[2] nên
chẳng chớ = nên chăng chớ, chưa đạt yêu
cầu,chẳng ra sao cả.
[3] Cho
là nàng có số sát phu.
[4] Nay
đã tìm ra người tâm đầu ý hợp, quan Tham Hiệp Yên Quảng, tuy muộn màng nhưng rất thỏa lòng.
[5] Biệt
ly,別 離, bịn rin, quyến luyến, như không nỡ rời xa; đứt ruột, tình cảm ấy,
không bút mực nào tả xiết.
[6] lâm
ly: 淋漓, buồn thảm, thổn thức không ngăn được
suối lệ tuôn trào, ràn rụa như mưa.
[7] Sảnh
nữ hồn: 倩女魂,
tâm hồn người con gái phải cống Hồ đáng
thương. Trong văn cảnh nầy xin thay bằng “lệ ướt khăn” như
trên.
[8] bờ
nước: chỗ phân giới giữa bờ và nước. Câu (1) ý nói, thân phận như cánh bèo trôi
giạt giữa dòng nước cuốn trôi, lênh đênh. Khi tạm thời ổn định, gặp nhau, mới
biết là cùng chung cảnh ngộ, phải sống lạc loài nơi đất khách, xa quê hương dấu
yêu.
