Đã trót yêu rồi, thơ Đạm Phương, Saigon; lời bình Ngân Triều.

 

Bài [18]

Ñaõ troùt yeâu roài

                                                     vkp. Đạm Phương

Cảm tác từ bài: Còn vương nỗi nhớ (vhp. Hải Vân) 

Em tưởng đâu rằng sẽ ghét anh,

Nhưng sao vẫn nhớ, nhớ vô ngần.

Nhất là những lúc mưa buồn vắng,

Nức nở âm thầm, lệ chảy quanh.

*

Mưa bụi đô thành mưa quá lâu,

Khóc than tiễn biệt mối tình đầu.

Mưa vui với kẻ nhiều hạnh phúc,

Nhưng lại làm đau kẻ khổ sầu.

*

Em có ngờ đâu chuyện chúng mình,

Ngày nay dang dở bởi lầm tin.

Lời anh hay nói thề chung lối,

Nên để giờ đây khóc tuyệt tình.

*

Vừa biết tình yêu là ảo ảnh,

Thì trót yêu rồi biết nói sao?

Cố quên nhưng vẫn càng thêm nhớ,

Vì trót yêu rồi biết nói sao???֎

          Lời Bình, Ngân Triều:

          Chị vkp. Đạm Phương và các bạn thân mến,

          Bài thơ nầy, chị đã tỏ lòng đồng cảm với Chị vhp. Hải Vân... có thể là một tiếng nói đồng thanh tương ứng của những tâm hồn đồng cảnh ngộ... với một ý nghĩ... như là... sẵn sàng chấp nhận định mệnh... Một khi, tình yêu là một tiếng sét không cưỡng lại được, ta phó mặc cho tiếng thổn thức của con tim... Để rốt cục cuộc tình phải phân ly, con tim tan vở?!  Đã Trót Yêu Rồi thì phải cam chịu và đành lòng như đón nhận một số mệnh tất định.

(1)  Bốn câu đầu là tâm lý phức tạp của nữ giới:

                                         Em tưởng đâu rằng sẽ ghét anh,

Nhưng sao vẫn nhớ, nhớ vô ngần.
Nhất là những lúc mưa buồn vắng,

                                        Nức nở âm thầm, lệ chảy quanh.

          Quả rất là chân thực... Tưởng là ghét nhưng không thể ghét - Tương tự, tưởng là quên đi nhưng sao vẫn nhớ mà nhớ vô ngần; cực kỳ, không gì bằng; rồi nức nở trong tiếng khóc từng cơn, không thể ngăn lại hay kìm được... do quá xúc động/ âm thầm lặng lẽ, một mình mình biết, một mình mình hay, không thể tỏ lòng cho ai biết cả! Nhất là những lúc cô đơn, mưa buồn, hiu quạnh, vắng vẻ và những giọt tủi ... ướt mi.

          Bốn câu thơ cực tả chiều sâu tâm lý nữ giới rất hay, như có ai đó đã nói: "Con gái nói có...là không” và ngược lại... được phản ánh khá chân thật, nếu không nói, rất duyên dáng, trữ tình.

          (2) Đọc tiếp, mưa cũng như tâm hồn tôi, khi tình đầu đà vỗ cánh bay xa:

Mưa bụi đô thành mưa quá lâu,
Khóc than tiễn biệt mối tình đầu.
Mưa vui với kẻ nhiều hạnh phúc,
Nhưng lại làm đau kẻ khổ sầu.

          Tác giả đề cập đến Mưa, một ẩn dụ cho nỗi buồn của mình.  Mưa bụi đô thành... mưa quá lâu, mưa ngoài phố, như mưa trong lòng tôi... để tiễn biệt mối tình đầu.

          Tứ thơ có phong cách như bài thơ “Il pleure dans mon coeur” của Paul Verlaine (1844-1896), thi sĩ Pháp nổi tiếng tk XIX...

Quelle est cette langueur! Qui pénètre mon coeur. Paul Verlaine (1844-1896)  Bao khắc khoải vời vợi, Chở hồn tôi chơi vơi. Ngân Triều

+ Il pleure dans mon coeur,
Comme il pleut sur la ville.
Quelle est cette langueur!
Qui pénètre mon coeur.

*

Ô bruit doux de la pluie

Par terre et sur les toits!

Pour un coeur qui s’ennuie.

Ô le chant de la pluie!

*

Il pleure sans raison

Dans ce coeur qui s’écoeure.

Quoi!  Nulle trahison?

Ce deuil est sans raison.

*

C’est bien la pire peine

De ne savoir pourquoi

Sans amour et sans haine

Mon coeur a tant de peine!

                                       Paul Verlaine (1844-1896)

***

Xin dịch khổ thơ đầu:

+ Il pleure dans mon coeur,
Comme il pleut sur la ville.
Quelle est cette langueur!
Qui pénètre mon coeur.

[1] Trôøi Möa Trong Tim Toâi

Trời mưa trong tim tôi,

Như mưa ngoài đường phố

Nỗi buồn nào không thôi

Day dứt mãi lòng tôi?

Thái Bá Tân dịch

[2] Nieàm Khaéc Khoaûi Naøo

Mưa trong lòng

Như mưa ngoài thành phố

Niềm khắc khoải nào

Đang lẻn vào tim tôi?

Yên Hà dịch

[3] Chôû Hoàn Toâi Chôi Vôi

Bao giọt đắng lòng tôi,

Mưa rơi rơi, thành phố

Bao khắc khoải vời vợi,

Chở hồn tôi chơi vơi.

                                    Ngân Triều dịch

Mưa rơi.  Mưa rơi… với tôi... là cả một cảnh đeo sầu, một khung trời buồn nhớ... của hồn tôi vời vợi thương đau…

(3) Tiếp theo: Lý do và đau khổ trong tình yêu lừa dối:

 Em có ngờ đâu chuyện chúng mình
Ngày nay dang dở bởi lầm tin
Lời anh hay nói thề chung lối
Nên để giờ đây khóc tuyệt tình

Đó là "Em có ngờ đâu” về chuyện của chúng mình.  Bởi em lầm tin anh, cho nên bây giờ phải khổ đau trong dang dở. Dù anh đã thề thốt, thề chung lối; nhưng đó chỉ là những lời mật ngọt! Thế là, tình yêu... đà bay bổng mất... anh nỡ rẽ dây cương lén lút phương nào [1]! Để cho em lạc lối, bơ vơ trong đẫm lệ, hiểu ra là đã bị phụ bạc, dứt tình, khóc tuyệt tình. Đó chính là những nỗi đắng lòng trong hối tiếc, do lầm lỡ, cả tin của một người con gái trong trắng, thơ ngây.

(4) Cuối cùng, một bài học trong tình trường đầy mâu thuẫn và cam lòng; đắm đuối trong vị đắng tình yêu mà không nói nên lời:

 Vừa biết tình yêu là ảo ảnh

Thì trót yêu rồi biết nói sao?

Cố quên nhưng vẫn càng thêm nhớ...

Vì trót yêu rồi biết nói sao???

Khi đã biết tình yêu đó không chân thực, ảo ảnh, nhưng đã trót yêu rồi, nên đành phải cam phận, chấp nhận... trong hối tiếc...trong cố quên... vậy mà không thể nào quên được mà vẫn càng thêm nhớ... Đã yêu, phải chăng Đố ai gỡ mối tơ mành cho xong [2]!  Hai câu thơ nhấn mạnh, lái đi lái lại giai điệu nỗi lòng mình, trong khuôn khổ của một luận cứ cam chịu và đành lòng, cam lòng… theo lý lẽ của con tim: biết rằng tình anh là giả dối, nhưng đã yêu anh rồi, em biết phải nói gì đây? Làm sao nói được nên lời! Vì trót yêu rồi biết nói sao? Dan díu một mối tơ lòng, mà không thể nào gỡ rối! Cố quên nhưng vẫn càng thêm nhớ… Có ai biết được rằng:

L'amour est un champs parsemés des fleurs,
Personne n'y entre de verser des pleurs"

        Tình yêu, một cánh đồng hoa,

Đố ai vào đó, khỏi sa lụy sầu.

Đau khổ quả là qui luật muôn thuở của tình yêu?  Đã trót yêu rồi phải chăng là một điểm sáng mong manh về tâm tình buồn của tình yêu trắc trở, chia ly? Điều đó không chỉ là dư âm đồng vọng của tiếng tơ lòng não nuột riêng tư, cất cao một tứ thơ đa sầu đa cảm, trầm lắng bằng những âm vực khả ái mà còn là một điệp khúc bất hủ, văng vẳng một tiếng nói chung thiết tha của tình yêu đôi lứa muôn nơi và muôn thuở. ֎

NgânTriều

♪♫♪

---

[1] Cảnh Kiều mắc lừa Sở Khanh. Sở Khanh mưu với Tú Bà, ban đêm dẫn Kiều đi trốn, nửa đường Sở Khanh lẻn mất, Kiều bị Tú Bà bắt lại, sau đó, ép Kiều phải tiếp khách:
                                                                 Nàng càng thổn thức gan vàng,

Sở Khanh đã rẽ dây cương lối nào.

        Một mình khôn biết làm sao,

Dặm rừng bước thấp bước cao hãi hùng.

                                        Kiều, Nguyễn Du, (1766-1820),  câu 1125-1128.

[2]     Cho hay là thói hữu tình,

Đố ai gỡ mối tơ mành cho xong.

                                       Kiều, Nguyễn Du, (1766-1820), câu 243-244

Còn vương nỗi nhớ, thơ Hải Vân, CA; lời bình Ngân Triều

 

Thứ Bảy, 13 Tháng 7, 2013

Bài [11] Coøn vöông noãi nhôù

Thơ vhp. Hải Vân. Lời bình Ngân Triều

                                              

                Lệ nhòa tóc rũ thẫn thờ bên song. Ảnh minh họa Google

 

Coøn vöông noãi nhôù

 

Thơ vhp. Hải Vân

Lời bình Ngân Triều

Tự nhiên, tôi bỗng liên tưởng đến đoạn thơ Kiều nhớ nhà lần thứ ba của chặng đường khổ nhục, 15 năm lưu lạc. Trong nỗi nhớ đó, có hai câu thơ tả tâm trạng Thúy Kiều nhớ Kim Trọng thật hay:

        Tiếc thay chút nghĩa cũ càng,

Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng.

                   Kiều, Nguyễn Du, (1766-1820), câu: 2241-2242.

Còn vương tơ lòng là chưa mất đi, chưa thể nào dứt được những sợi nhớ, sợi thương đầy uẩn khúc, ẩn chứa trong tận đáy lòng… đối với người tình cũ.

Thế Lữ cũng đã đồng tình với tứ thơ đó:

Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy,

Ngàn năm chưa dễ đã ai quên.

                             Lời than thở của nàng Mỹ Thuật, Thế Lữ, (1907 –1989)

Tình yêu đôi lứa đầu đời cho dẫu bất tương phùng nhưng người trong cuộc cứ thường mãi nghĩ đến nhau luôn; tình cảm đó, khó mà phôi pha với thời gian. Tình cảm đó được chuyển tải bằng hình ảnh của một cọng ngó sen, tuy đã ngắt đôi ra, đứt lìa đi, nhưng những sợi tơ bên trong của nó, vẫn còn quyến luyến, vương vấn nhau như không nỡ đứt đoạn, không muốn lìa nhau. Biểu tượng đó thể hiện một sắc thái biểu cảm tuyệt vời trong tình yêu đầu đời trắc trở vì người trong cuộc tình, vẫn thương hoài ngàn năm.

Phải chăng, bài thơ Còn vương nỗi nhớ của chị Hải Vân, đã cất cao một giai điệu nhớ thương khắc khoải đó?       

Coøn Vöông Noãi Nhôù

        Nhớ xưa hai đứa “Trốn-Tìm”                       

Dư âm ngày cũ, trong tim còn đầy.

        “Oánh-Tù-Tì”, em thua dài,

Nên em cứ mãi tìm hoài “người ta”.

        Trốn em, anh lại trốn xa,                     

Để em đêm tối sợ ma, thua hoài,

        Để em nước mắt ngắn dài,

Anh lau giọt lệ, một đời khó quên!

        Lớn lên chinh chiến triền miên,                         

Anh đi biền biệt, bỏ quên quê nhà,

        Mặn nồng cơm hến miền xa,

Nhạt tình xóm nhỏ, mắm và với rau,

        Ngó sen bông súng năm nào

Còn vương nỗi nhớ, dạt dào tình thơ.

        Tre vàng kẽo kẹt trăng mơ,                    

Lệ nhòa tóc rũ thẫn thờ bên song.

        Ngày ngày gói nhớ chôn mong,

Đêm đêm hồn mộng vượt sông trèo đèo.    

        Tình đi dưới ánh trăng treo,

Tình về với dĩa dầu hao bấc tàn.                        

        Bao năm ôm giấc mộng vàng                     

Tỉnh ra lại thấy mộng hoàn mộng thôi.

        Nỗi lòng khôn tỏ, người ơi!!!

                                                             Vhp. Hải Vân

                                                       (CA. March 10-2012)

          Lời bình, Ngân Triều:
          Bài thơ có thể phân thành 3 đoạn:

(1) Đoạn đầu (8 câu): tự sự, hồi tưởng:

      Nhớ xưa hai đứa “Trốn-Tìm”,

Dư âm ngày cũ,[1] trong tim còn đầy.

        “Oánh-Tù-Tì”, em thua dài,

Nên em cứ mãi tìm hoài “người ta”.

        Trốn em, anh lại trốn xa,

Để em đêm tối sợ ma, thua hoài,

        Để em nước mắt ngắn dài,

Anh lau giọt lệ, một đời khó quên!

          ♪ Tự nhiên, em bỗng bồi hồi, nhớ lại, một trò chơi thời thơ ấu mà chỉ có hai đứa trẻ cùng chơi với nhau, trò chơi trốn tìm.

          Chuyện như đã chìm sâu trong dĩ vãng ngày xưa, thế mà những kỷ niệm ấy, dư âm ngày cũ; vẫn không phai mờ, vẫn còn đầy trong tim.

          ♪ Như là lúc bắt đầu cuộc chơi, phải “Oánh-Tù-Tì”[2] để biết ai trốn, ai tìm, mà em cứ mãi thua, thua dài.

          Cho nên, anh cứ đi trốn, em cứ mãi đi tìm anh ấy, tìm hoài “người ta”.

          ♪ Anh chơi cắc cớ lắm! Khi đi trốn, anh lại trốn rất xa.

          Để em trong đêm tối, vì sợ ma không dám đi xa nên chẳng khi nào tìm được anh, thua dài.

          ♪ Tánh em rất mau nước mắt. Tìm không được thì phụng phịu, thút thít, giọt lệ ngắn dài tuôn rơi.

          Thế rồi, từ đâu đó, anh đã chạy ra tự bao giờ. Anh an ủi vỗ về, lau khô dòng lệ bực tức, thiệt thòi. Những cử chỉ trong tính cách dễ thương của anh, đã khắc sâu trong ký ức để suốt đời, em không bao giờ quên.

          Câu chuyện dễ thương, ly kỳ; lời tự sự tự nhiên, mượt mà; phảng phất một nỗi nhớ ấn tượng, như một tiền đề đầy hương sắc điểm tô cho một thiên tình sử rất mực khả ái, tự nhiên ở đoạn thơ tiếp theo:

(2) Đoạn giữa (12 câu): vẫn tỏ lòng, nâng cao lên, trải rộng ra nỗi nhớ mong, những băn khoăn và chứa chan lòng chung thủy sắt son, đậm đà, tha thiết qua những hình ảnh gợi cảm, ân tình... khi hoàn cảnh cách xa, đậm nhạt những “nhãn tự điểm xuyết”[3]:

        Lớn lên chinh chiến triền miên,

Anh đi biền biệt, bỏ quên quê nhà,

        Mặn nồng cơm hến [4] miền xa,

Nhạt tình xóm nhỏ, mắm và với rau,[5]

        Ngó sen bông súng năm nào

Còn vương nỗi nhớ, dạt dào tình thơ.

        Tre vàng kẽo kẹt trăng mơ,

Lệ nhòa tóc rũ thẫn thờ bên song.

        Ngày ngày gói nhớ chôn mong,

Đêm đêm hồn mộng vượt sông trèo đèo.

        Tình đi dưới ánh trăng treo

Tình về với dĩa dầu hao bấc tàn.

♪ Thiên địa phong trần,[6] thuở trời đất nổi cơn gió bụi đau thương, trên quê hương cuốn theo chiều gió. Thời buổi chiến chinh, thân trai dãi dầu nơi gió cát, sa trường. Lâu lắm, không về thăm xóm nhỏ!  Phải chăng anh đã “bỏ quên quê nhà”, khi mà, chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh [7].

♪ Hay là anh đã mặn nồng với cơm hến, nhạt tình với cơm nghèo xóm nhỏ. (Đam mê nhiều cô gái đẹp tròn xứ lạ). Cách mặt, xa lòng,[8] anh đã quên bẵng món ăn dân dã quê nhà như cơm với mắm kho, mắm và với rau.

♪ Lâu rồi, như những cọng ngó sen, bông súng, vẫn còn vương vấn tơ lòng[9] khi phải lìa xa nhau. Em vẫn miên man lưu luyến mối tình thời thơ ấu năm xưa.

♪ Nhiều lúc, trong một đêm trăng sáng, bên cửa sổ, trước mắt em là một khung cảnh quen thuộc khơi gợi nỗi niềm nhung nhớ, khi ngắm màu sắc nhạt nhòa của vầng trăng khuất mây, ánh trăng huyền ảo, hữu tình (trăng mơ). Hình ảnh ngoạn mục đến thi vị của những đọt tre trên cao nhuộm đầy ánh trăng, như dát vàng, (tre vàng). Thỉnh thoảng có cơn gió nhẹ nào hắt hiu. Khi ấy, những cây tre ngã nghiêng, đong đưa theo chiều gió, phát ra những âm thanh kẽo kẹt vô hồn, buồn tênh. Em buồn thương nhung nhớ về anh biết bao nhiêu.

Rồi vẫn vậy, em chỉ biết khóc trong lệ nhòa tóc rũ, thẫn thờ bên song [10].

♪ Tuy nhiên, em vẫn âm thầm trong nỗi niềm mong nhớ về anh. Ban ngày thì em tỏ ra kín đáo, vô tư, một mình mình biết, một mình mình hay, gói nhớ, chôn mong.^[11]. Chỉ có đêm về, trong tĩnh lặng, riêng tư… em mới bộc lộ chân thực lòng mình, tâm trạng mong nhớ réo rắt, thiết tha.[12] Nhóm từ “gói nhớ, chôn mong” được thể hiện một cách gợi hình và sáng tạo.

Trong mộng tưởng, em vẫn thấy anh với biết bao nỗi vất vả, gian nan, nguy hiểm, của người lính chiến, vượt sông trèo đèo, và vẫn để hồn theo người lận đận, xa xôi.[13]

♪ Đêm đêm, hồn em vẫn dõi theo anh, như thấy anh trong rừng hoang sương muối, đang chờ giặc tới, trên đầu súng, trăng treo [14].

                                                 Tình đi dưới ánh trăng treo, [15]

Thẫn thờ trở về với chính mình, đối diện với cái bóng bản thân thì chỉ có ngọn bấc đã tàn, dĩa dầu đã cạn.

         Tình về với dĩa dầu hao bấc tàn.

Hai câu thơ đối ý giữa mộng và thực nao lòng! Cái mộng phải chăng là hy vọng, hoài mong mòn mỏi, về một ngày tái hợp xa vời? Còn cái thực là chợt tỉnh mộng, trở về với chính mình, với hiện thực cay đắng để thấy sự phôi pha, héo hắt của tuổi xuân tàn úa, theo thời gian mòn mỏi, đợi chờ? Cho hay, sầu tư như hóa đá, đối diện với hiện thực bất định, người đi như cánh hồng bay bổng, như lý ngư mất tăm… thì tâm hồn càng ngơ ngẩn, càng tê tái ngập lòng…

Vẫn là những tứ thơ trau chuốt, óng ả như tơ vàng, vừa cổ điển vừa mới mẻ. Sự liên tưởng của nhân vật trữ tình gợi cho người đọc liên tưởng đến cảnh đưa tiễn của Kiều-Thúc Sinh. Vầng trăng là tình yêu của đôi tình nhân, trong giây phút chia phôi, vầng trăng đã biến thành hai mảnh, một phần cho người đi xa, một phần tỏa ánh sáng bên gối chiếc của người ở lại. Ý thơ đã gợi tả biết bao là tình cảm đằm thắm, thiết tha:      

         Người lên ngựa kẻ chia bào

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

        Dặm hồng bụi cuốn chinh an

Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh

        Người về chiếc bóng năm canh

Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi

        Vầng trăng ai sẻ làm đôi

Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường

Kiều, Nguyễn Du, (1766-1820), câu 1519-1526.

Xin hãy quay lại bài thơ!

 (3) Đoạn kết (3 câu cuối): tâm trạng của tác giả.

        Bao năm ôm giấc mộng vàng [16]

Tỉnh ra lại thấy mộng hoàn mộng thôi.

        Nỗi lòng khôn tỏ, người ơi!!!

♪ Những điều đó chính là tâm sự của em, một cuộc tình tha thiết nhưng vô vọng, hư ảo. Tình yêu đó rất đẹp vì đôi lứa đã một thời thơ ấu gần gũi nhau, thân thiết nhau nhưng chỉ là một giấc mộng vàng, hư không. (Mộng hoàn mộng thôi). Thật là não nề! Đó là một sự bất khả kháng trong tình yêu rất tha thiết, đầy uẩn khúc của một người con gái... trong thời chiến chinh trên 12 bến nước, chợ tình.

Câu cuối bài thơ, nhà thơ còn cố ý kết thúc bằng một câu lục nửa vời, điểm một sắc thái riêng (không có câu bát như kiểu thông thường). Ý muốn nói, với chuyện tình hoài mong buồn khổ như lệ đá âm thầm, lâm ly đó, những cảm xúc thẫm mỹ của một tấm lòng đó... vẫn mãi là một dư âm ai hoài, một âm hưởng vang vọng, ngân nga không bao giờ dứt, vẫn mãi còn vương nỗi nhớ vô cùng… phảng phất mãi trong đời, trong những giây phút chạnh lòng.

 Tóm lại:

“Còn Vương Nỗi Nhớ” là tiếng lòng thầm lặng một chiều về một câu chuyện tình ngát hương thời gian hoa mộng. Chuyện tình đó mới chớm nở, phải vô vọng ly biệt trong cảnh mây mờ và khói lửa chiến chinh cuốn theo chiều gió, đau lòng.

“Còn Vương Nỗi Nhớ” là một chuyện tình dang dở, một cung đàn nỉ non ngang cung, một tiếng lòng u uất, phảng phất những kỷ niệm thời thơ ấu, những hồi tưởng của thời thơ ấu hồn nhiên… đầy cảm kích, ngát hương!

Tiếng lòng đó là một tiếng nói buồn của một thế hệ lứa đôi, trong một thời đại… một thời đại của những cuộc tình ngang trái, còn chăng là dư ba [17] tắt dần, của một thời vang bóng. ֎

                                        Ngân Triều

---

Chú thích:

[1] Dư âm ngày cũ: âm thanh còn đọng lại trong nỗi nhớ; ở đây là những kỷ niệm ngày xưa

[2] “Oánh-Tù-Tì” là chơi trò chơi “one-two-three”, có nghĩa “một-hai-ba”: Hai hoặc 3 người rở lên đồng thanh hô dứt câu 1-2-3! Hay đồng thanh “Oánh-tù-tì, ra cái gì, ra cái nầy!”, phải đưa tay ra cho mình 1 trong ba dấu hiệu; (1) nắm tay = cái búa; (2) hai ngón tay trỏ và giữa = cái kéo; (3) xòe nguyên bàn tay = cái bao. Luật thắng: Cái bao thắng cái búa; cái búa thắng cái kéo; cái kéo thắng cái bao.

[3] Nhãn tự: từ ngữ chọn lọc hay; từ trung tâm, còn gọi là từ đắt.

[4] Cơm hến: là một món ăn đặc sản Huế. Cơm hến được trình bày dưới hình thức cơm nguội trộn với hến luộc, nước hến, mắm ruốc, rau bắp cải, tóp mỡ, bánh tráng nướng, mì xào giòn, ớt màu, đậu phộng rang nguyên hạt, dầu ăn chính, tiêu, vị tính (bột ngọt, mì chính).  Các món ăn cải biên như bún hến, mì hến… không phải là đặc sản Huế. Cơm hến ở đây, còn có thêm một nghĩa khác, cơm của “thị hến” trong Ngao, Sò, Ốc, Hến, (một vở tuồng đồ dân gian).  Thị Hến, một người con gái đẹp, lẳng lơ, khôn ngoan, sắc sảo, điêu ngoa…  Phải chăng anh ấy đã say mê người con gái khác.

[5] Mắm và với rau: và: động từ, dùng đũa đưa cơm hoặc thức ăn từ chén (bát) vào miệng.  “Chèo quanh, chèo quất, chèo vô chỗ hẻm”.  Đố là gì?  (Xuất nhân, động tác).  Đáp: và cơm.

[6] Thiên địa phong trần: câu mở đầu bản chữ Hán Chinh phụ ngâm khúc của Đặng Trần Côn; Đoàn Thị Điểm dịch:
Thiên địa phong trần, 天地風塵,

Hồng nhan đa truân.   紅顏多舛; Chữ Hán, nguyên tác, Đặng Trần Côn, (1710 hoặc 1720 - 1745)

Thuở trời đất nổi cơn gió bụi,                  𣋾𡗶坦浽干𩙋𡏧,

Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên.    客𦟐 紅𡗉餒 舛邅.

 Chữ Nôm, Đoàn Thị Điểm, (1705-1749) dịch

[7] Rải rác biên cương mồ viễn xứ,
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh.
Áo bào thay chiếu, anh về đất,
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.

                                                              Tây Tiến, Quang Dũng, (1921 - 1988) 

[8] Cách mặt, xa lòng: thành ngữ Pháp: Loin des yeux, loin du coeur; “Đã xa đôi mắt thì lòng cũng xa”.

[9] Tiếc thay chút nghĩa cũ càng,

Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng.
                                 ĐTTT, Nguyễn Du, (1766-1820), câu 2241-2242.

[10] “Lệ nhòa” là đẫm lệ, mắt mờ, đang khóc. Tóc rũ, tóc xỏa, biếng trang điểm vì nỗi buồn thương, để rồi tâm hồn đắm đuối trong liên tưởng, xót xa. “Thẫn thờ” là đờ đẫn, như mất hết vẻ linh hoạt của tâm hồn khi tâm sự nhớ thương ru lòng buồn dạt dào theo tầm nhìn mông mênh bên cửa sổ, bên song, tô điểm những nét chấm phá linh hoạt bằng những từ ngữ khéo cân nhắc của một ngòi bút khả ái, trữ tình.

[11] Hai tổ hợp từ “gói chôn” và “nhớ mong” được cắt đôi, đan chéo vào nhau, đặc tả thậm xưng về sự nén lòng, cam chịu, nhớ mong.

[12] Nhớ anh trong thời gian bất tận, trong không gian tiêu sơ, trong buổi chiều phơn phớt lạnh, dõi theo vầng mây xa xăm:                   

                                                             Rồi có khi nào ngắm bóng mây,

Chiều thu đưa lạnh gió heo may

Dừng chân trên bến sông xa vắng

Chạnh tưởng tình tôi trong phút giây

                                                                           Giây phút chạnh lòng, Thế Lữ, (1907-1989)

[13] Tứ thơ như réo rắt hơn với điệp từ ngày ngày, đêm đêm; với lồng lộng những hình ảnh chiêm bao trong mộng, hồn mộng mà cụ thể là hình ảnh gian nan, khổ sở vượt sông, trèo đèo.  Từ ngữ đối lập của cả thời gian 24/24 giờ, lặp đi lặp lại những công việc khổ sai ngày đêm, làm cho lời thơ không những bóng bẩy, kín đáo trong khắc họa về hữu thân hữu khổ ^[13] của chàng mà nó còn biểu đạt lòng thương cảm mênh mông của người ở lại.

[14] Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo.

                       Đồng Chí, 02-1948, Chính Hữu, (1926 - 2007)

[15] Trăng treo là giữ chặt một nỗi lòng trên cao, trăng là nỗi lòng); còn có thể hiểu đôi mắt mòn mỏi nhớ mong (trăng treo = đôi mắt mòn dần theo biến thể của hình dáng trăng hạ tuần: Trăng rằm mười sáu trăng treo, Đồng dao); hằng dõi theo người đi xa, trăng = ánh trăng soi rọi khắp nơi, trăng là con mắt;  thi vị, trữ tình, lãng mạn, thi vị hóa những thử thách, gian lao, trăng treo trên đầu súng: Đầu súng trăng treo...

[16] “Giấc mộng vàng” hay “giấc hoàng lương” điển tích Lư Sinh đời Đường hõng thi, trên đường về thất chí, mệt mỏi và đói lã... Ý nói cuộc đời là mộng ảo, phù du, ngắn ngủi... vô nghĩa.

Tích Lư Sinh đời Đường (618-907), văn hay, chữ tốt, nhiều lần ứng thí nhưng cứ hõng thi. Lần đó, Sinh có nhiều hy vọng nhưng lại tiếp tục số đen! Đường về quê thê lương, ngại ngùng thất thểu, não nề chân bước, nặng gánh ưu tư… vừa chán nãn, mệt mỏi, vừa thất chí trách phận… đói lạnh… trong mưa. Duyên may, tới nơi ở của một lão đạo sĩ, liền xin tá túc qua đêm.

--“Ta đoán ngươi mệt mỏi đường xa, có lẽ cần lót dạ. Ta đang nấu cháo kê, hãy nằm nghỉ đi! Có sẵn chiếc gối bằng đá của ta đó. Một lát nữa, cháo kê chín, ta và nhà ngươi sẽ cùng ăn và đàm đạo”. Vừa nói, vị đạo sĩ vừa khuấy đều nồi cháo kê.

Vất vả, kiệt lực, khi mới ngã lưng, đầu kê gối đá, Lư Sinh đã chìm sâu vào giấc điệp. Sinh thấy mình thi đỗ Tiến sĩ, có vợ đẹp, con ngoan. Năm đứa con thảy đều thành nhân chi mỹ, vinh thân phì gia… cuối đời, làm quan đến chức Tể Tướng được 10 năm… Lúc 80 tuổi, Sinh bị oan tình phải chịu án chém… Khi người đao phủ đưa đao lên… liền giật mình thức dậy.

Vị đạo sĩ vẫn còn đang ngồi đấy, tay còn đang khuấy đều nồi kê… nồi kê chưa chín! Sinh thẫn thờ, chợt cảm ngộ ý nghĩa đời người. Những hoài bảo vinh hoa phú quý ở thế gian thảy đều hư ảo, phù du, vô nghĩa.  Sống đến 80 quả vô cùng hiếm thấy… nhưng quả là vô cùng ngắn ngủi, trong khoảng trăm năm trong cõi đời người, thật như gang tấc, như khoảnh khắc của một công đoạn nhỏ, đang nấu nồi kê… mà nồi kê chưa chín… Vậy sao cứ mê muội chen chúc vào cuộc đời ô trọc, phù du để tự làm khổ lấy mình? Sao cứ mãi đua chen vào cái vòng danh lợi cong cong, thiên tứ vạn chung? Sao quên đi những điều cao khiết, lòng vui? Sao không thuận theo sự biến hóa âm dương mà về với đời thường giản dị?  Những bề bộn lo toan, sao không bỏ phứt đi?... Nghĩ vậy, Sinh chợt thấy tâm hồn mình nhẹ nhàng, thanh thản, niềm vui phơi phới, không chút bận lòng…

[17] Dư ba: 餘 波, tiếng sóng nhỏ còn vang vọng trong thâm tâm, còn đọng lại mãi trong nỗi nhớ.