Thiên tình sử của HXH & ND, bài thơ cuối: Bài số 27: Hoài cựu, HXH.

Thiên tình sử của HXH & ND, bài thơ cuối:

Bài số 27:

Hoaøi cöïu

Hoài cựu

Hồ Xuân Hương

Các bài thơ này cất kỷ trong Lưu Hương Ký, Nguyễn Du nào đọc được…

Năm đó nàng 41 tuổi, đã trải qua những mối tình:sau mối tình với Nguyễn Du:

[1] Ông Lang xóm Tây làng Nghi Tàm,

[2] Mai Sơn Phủ.

[3] Tổng Cóc Nguyễn Công Hòa,

[4] Quan Hiệp Trấn Sơn Nam Hạ Trần Quang Tĩnh,

[5] Quan Hiệp Trấn Sơn Nam Thượng Trần Ngọc Quán,

[6] người cuối cùng Tri phủ Tam Đái Vĩnh Tường Trần Phúc Hiển sẽ được thăng lên chức Tham Hiệp Trấn Yên Quảng…

Các mối tình này được người bạn Phạm Đình Hổ chứng kiến, và Tốn Phong Nham Giác Phu họ Phan Huy viết tựa cho Lưu Hưong ký. Bài Hoài cựu là bài thơ tự than trách phận mình:

. Chữ tình ngang ngữa biết bao nhiêu, tình em đã trái ngang cùng chàng.

. Một chút duyên xưa lắm điều dang dở.

. Phận mình như bèo lạc hoa trôi, không trẻ lại như ngày xưa.

. Mối tình trăng hoa thêm tủi cái già đã đến.

. Vì ta tài tình mà mang nợ nên phải trả…

. Nhìn phong cảnh nào vui đâu lòng đã gửi nhiều thơ vịnh.

. Đưa đón gặp nhau mới biết tỏ tường bàn tay đấng tạo hóa.

. Đời mình như cánh hoa trôi trên dòng nước, mới thắm thía khi nước thủy triều xô giạt ngược dòng.

*

Hoài cựu

(Nhớ người cũ)

Chữ tình ngang ngửa biết bao nhiêu,

Một chút duyên xưa dở lắm điều.

Bèo lạc không kinh còn trẻ lại.

Trăng hoa thêm tủi cái già đeo.

Tài tình nợ ấy vay nên trả,

Phong cảnh vui đâu đã gửi nhiều.

Đưa đẩy biết tường tay đại tạo,

Cánh hoa trên nước thấm tin triều.

Thơ chữ Nôm Hồ Xuân Hương, Lưu Hương ký.

*

Mới biết rõ ràng do số kiếp,

Hoa trôi man mác lạc dòng triều.

Ảnh minh họa, Google

*

Bản chữ Nôm

Ngân Triều soạn:

懷舊

𡦂情昂語别包嬈

殳㤕緣𠸗𡁎夦条

苞落空荆群𥘷吏

綾花沾𢢇丐𦓅㧅

才情𧴱意噅𢧚捛

風景𣡝兜㐌掎𡗉

拸掋别詳拪大造

𦑃花𨑗渃𧺀信潮

*

Ngân Triều cảm đề:

Lỡ làng ngang trái biết bao nhiêu,

Dang dở duyên xưa thật lắm điều.

Bèo giạt mênh mang, liều phận bạc!

Trăng hoa buồn tủi cái già đeo.

Tài tình mang nợ nay đà trả…

Cảnh có vui đâu ký thác nhiều.

Mới biết rõ ràng do số kiếp,

Hoa trôi man mác lạc dòng triều.

*

man mác: tản mạn, gợi tâm trạng cô đơn, lâng lâng đượm buồn:

Buồn trông ngọn nước mới sa,

Hoa trôi man mác biết là về đâu?

ĐTTT, Nguyễn Du, câu 1049-1050

(Hoa trôi ở đây nên hiểu là những bọt nước biển tạo ra do ngọn nước từ trên cao rơi xuống bãi biển và cuốn theo làn sóng giật từ bờ rút ra)

*

Biết rằng mối tình ngang trái, không còn gì nữa. Hồ Xuân Hương dứt khoát để yêu Tri phủ Tam Đái Vĩnh Tường Trần Phúc Hiển sau được thăng làm Tham Hiệp Trấn Yên Quảng. Cuộc đời hạnh phúc ngắn ngủi; Xuân Hương góp thơ thành tập cuối cùng Hương Đình Cổ Nguyệt thi tập. Tập này bị phân tán thành nhiều mãnh. Tôi (TS Phạm Trọng Chánh) sẽ sắp xếp lại toàn bộ tập thơ vịnh cảnh này…

Một biến cố làm chấn động Tao đàn thời bấy giờ. Vì một bài thơ Nguyễn Văn Thuyên bị khép tội mưu phản, án chém. Cha nguyên Tổng Trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành, người nổi tiếng với bài Văn Tế Trận Vong Chiến Sĩ, phải tự tử năm 1816. Binh bộ Thượng Thư Đặng Trần Thường, một tay cự phách trong làng văn thơ, người từng đánh chết Ngô Thời Nhiệm, đánh Phan Huy Ích trước Văn Miếu bị bắt tội ẩn lậu ao đầm, tội phải thắt cổ. Tiến Sĩ Vũ Trinh, anh rễ Nguyễn Du thầy dạy Nguyễn Văn Thuyên bị đày vào Quảng Nam 12 năm. Hiệp Trấn Sơn Nam Thượng Trần Ngọc Quán, bạn thi ca của Hồ Xuân Hương, thi tướng tao đàn Cổ Nguyệt đường và cũng là bạn của Thuyên chết bất ngờ năm 1818, có lẽ tự tử. Tham Hiệp Yên Quảng Trần Phúc Hiển, chồng Hồ Xuân Hương, con người bạn Nguyễn Văn Thành đã chết trận, được ông xem như con nuôi che chở, bị bắt tội tham nhũng 700 quan tiền hối lộ, vì bắt buộc dân không được bỏ nghề đồng ruộng… Các vụ án xảy ra trên cùng một địa bàn cùng thời điểm có quan hệ chồng chéo với nhau, khiến cho mọi người sợ hải, cất giấu thơ văn. Đó là lý do thơ Hồ Xuân Hương bị cất giấu, gần như biến mất, nhưng danh tiếng nàng, một nhà thơ trữ tình, lãng mạn đã làm các bậc mày râu đương thời hay sau nầy, làm thơ gán ghép để thỏa lòng chuyện chăn gối , tiếu lâm..

Tam Nguyên Vị Xuyên Trần Bích San bốn mươi hai năm sau, trong Xuân Đường đàm thoại, làm hai bài phú viếng Hồ Xuân Hương thay cho Nguyễn Du và Phạm Quý Thích, đã tiết lộ tình Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du có thể viết nên thiên tình sử.

Sau khi chồng bị tử hình, nàng có mặt trong buổi hành hình khóc cười điên dại.

Giọt sương dưới chiếu chau mày khóc,

Giọt máu trên tay mỉm miệng cười…

Hồ Xuân Hương đi tu trên núi Yên Tử, rồi trở về Cổ Nguyệt đường, vài năm sau cũng mất; bên cạnh nàng có gia đình Tử Minh: không ruột nhưng mà thương quá ruột, có hai người con trai, và học trò nàng có cô Nguyễn Thị Hinh sau trở thành Bà huyện Thanh Quan.

Mộ Hồ Xuân Hương nằm bên hồ sen trước chùa Kim Liên. Năm 1842 Tùng Thiện Vương theo hoàng huynh là Vua Thiệu Trị ra Bắc, đến cúng dường chùa Kim Liên, dặn cô hầu gái đi hái sen:

Chớ trèo qua mộ Xuân Hương,

Suối vàng còn hận tơ duyên lỡ làng…

Mực nước Hồ Tây đầu thế kỷ 20 do đắp đê bao nên đã dâng cao chừng một thước. Ngôi mộ nàng đã và đang chìm sâu dưới lòng nước vô tình.

Tôi (TS Phạm Trọng Chánh) đã đến đây, trước chùa Kim Liên, ngồi bên hồ, trong mưa, nghe tiếng sóng Hồ Tây dập dồn như than thở: những người yêu văn chương Việt Nam sao nỡ để nữ sĩ nằm dưới lòng nước lãnh đạm, lạnh lùng! Trước hết, tôi mơ ước một ngày nào đó, ngôi Cổ Nguyệt Đường sẽ được trùng tu, sừng sững, nguy nga bên cạnh chùa Kim Liên, để cho người ngưỡng mộ viếng thăm, tưởng niệm.

Còn tình sử Hồ Xuân Hương-Nguyễn Du như những sợi tơ trong cuống sen, mãi vấn vương không dứt cho dẫu lìa nhau. Tiếng kêu mới đứt ruột, (Đoạn Trường Tân Thanh) ngân nga đến hàng ngàn năm sau:

Tiếc thay chút nghĩa cũ càng,

Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng.

ĐTTT, Nguyễn Du, câu 2241-2242, bản của Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim.

Trước lúc an giấc ngàn thu năm 1820 vì bệnh dịch hạch khủng khiếp với hàng trăm ngàn người chết, và nếu Nguyễn Du có ngâm câu:

Bất tri tam bách dư niên hậu,

Thiên hạ hà nhân khấp tố như.

不知三百餘年後

天下何人泣素如

Không phải Nguyễn Du muốn người sau khóc cho thân phận mình, giống như Ông đã khóc nàng Tiểu Thanh, mà đó là một tiếng lòng tiếc thương vô hạn về một người con gái đã đi qua đời mình, tên là Hồ Phi Mai, hồng nhan bạc phận, truân chiên, khô héo, mong manh như bèo giạt mây trôi.

Nguồn: Theo Phạm Trọng Chánh, Tiến Sĩ Khoa Học Giáo Dục. Viện Đại Học Sorbonne, Paris V.

***

Ảnh minh họa, Gemini hỗ trợ:

Mới biết rõ ràng do số kiếp,

Hoa trôi man mác lạc dòng triều.

                                  Ngân Triều 

***

 

Thiên tình sử của HXH & ND, (tiếp theo): Bài số 26: Mừng gặp bạn ở sông Hoàng, Hồ Xuân Hương

Thiên tình sử cua HXH & ND; nguồn: Theo Tiến sĩ Phạm Trọng Chánh, Paris 5e,(tiếp theo):

Bài số 26:

Möøng gaëp baïn ôû soâng Hoaøng. (Chữ thư pháp)

Mừng gặp bạn ở sông Hoàng

Hồ Xuân Hương

Sứ đoàn từ Phú Xuân đến Thạch Đình sông Hoàng Giang, một cuộc tiếp rước long trọng của quan Tổng Trấn Bắc Thành bấy giờ là Nguyễn Huỳnh Đức và quan Tổng Hiệp Trấn (Phó) Lê Chất. Xe ngựa, lính hầu đi chật đường đưa từ Thạch Đình về dinh Tuyên Vũ. Qua mỗi địa phương đều có bàn hương án quan huyện, trấn tiếp rước… Thời gian Nguyễn Du đi sứ là 12 tháng rưỡi.. Từ Lạng Sơn đến Bắc Kinh, các quan địa phương Trung Quốc chu cấp nơi ăn ở, tiếp rước. Qua cửa Nam Quan đi Quế Lâm đến Võ Xương rồi đến Bắc Kinh. Tôi đã đi lại cuộc hành trình này năm 2009 để dịch toàn bộ các thơ Nguyễn Du trên đường đi sứ, so sánh thời nay và những điều Nguyễn Du mô tả.

Hồ Xuân Hương đã đến sông Hoàng Giang chờ đợi từ nhiều ngày đầu tháng 4 năm Quý Dậu, gặp lại Nguyễn Du sau hai mươi năm từ biệt cũng bến sông này, nơi Thạch Đình từ biệt năm xưa… Nhưng than ôi, Hồ Xuân Hương chỉ trông thấy Nguyễn Du từ xa, nào dám lại cầm tay tâm tình, vì chàng đường đường là một vị Chánh Sứ, quan trên trông xuống, người ta trông vào, muôn cặp mắt phủ, huyện, lính lệ…

Hồ Xuân Hương về nhà viết bài Hoàng giang ngộ hữu hỉ phù; Mừng gặp bạn trên sông Hoàng:

Từ độ em biết yêu lần đầu, như người con gái tuổi xuân vừa biết mùa xuân đầu tiên, mỗi khắc thời gian như vàng em lấy làm quí trọng.

Đã hò hẹn nhau, lòng em nhớ cả kiếp sống mình.

Tình đôi ta rất nặng em không quên dù hóa kiếp cả trăm thân.

Dòng Tô Lịch chưa cạn, đôi ta vẫn còn duyên nợ.

Sông Vị Hoàng còn đầy những giọt nước mắt ái ân em tiễn đưa chàng ngày nào, nhưng hôm nay chàng là quan Chánh Sứ, bao cặp mắt từ quan đến dân trông vào, em dù nồng ấm hay phai nhạt nào có dám thổ lộ.

Nhưng lòng son em vẫn thương chàng, mười phân vẹn mười.

*

Mừng gặp bạn ở sông Hoàng.

Nhà Xuân từ được bén hơi Xuân,

Nửa khắc vàng xem trọng mấy cân.

Trót hẹn nhớ cho đành một kiếp,

Nặng nề quên cả đến trăm thân.

Cạn dòng Tô Thủy còn duyên nợ,

Đầy giọt Hoàng giang những ái ân.

Nồng nhạt mặc dù đâu nhẽ dám,

Tấc son này vẫn thắm mười phân.

Thơ chữ Nôm Hồ Xuân Hương trong Lưu Hương Ký.

Nồng nhạt cam đành đâu dám tỏ,

Vẫn chờ cho hóa đá ngàn năm , Ngân Triều.

*

Bản chữ Nôm Ngân Triều soạn:

𢜠趿伴𣄒滝黄

𣄒春自得𤊰唏春

姅尅鐄䀡重氽釿

㤕𠻷𢘾渚忊殳砝

𥘀泥悁奇𦥃𤾓身

𣴓𣳔𥗹水群緣𧴱

𣹓湥黃江仍愛恩

燶𤁕嚜𠱋兜洱噉

𡬷𧹪尼吻𧺀辻分

*

Ngân Triều cảm đề:

Mừng gặp bạn ở sông Hoàng.

Tuổi xuân từ biết đã vương mang,

Mỗi khắc yêu thương quý tợ vàng.

Nguyện ước lòng son ghi cả kiếp,

Thủy chung dù chuyển hóa thân tan.

Dòng Tô chưa cạn, còn duyên nợ…

Nước mắt lâm ly nhớ bến Hoàng.

Nồng nhạt cam đành đâu dám tỏ,

Vẫn chờ cho hóa đá ngàn năm.

Thủy chung: 始 終 tấm lòng yêu thương, trọn vẹn; trước sao, sau vậy; mãi mãi không hề thay đổi.

lâm ly: 啉 离 buồn thảm, thương cảm biết bao.

***

Ảnh minh họa:

1- Chân dung TS Nhất Uyên Phạm Trọng Chánh, Paris Ve

2- Ảnh đẹp Vịnh Hạ Long, copy trang FB của Nguyễn Cang, Jasmina Nguyên.

3- Tranh minh họa bài 26, Mừng gặp bạn ở sông Hoàng của HXH, Gemini hỗ trợ. 

Thiên tình sử của HXH & ND (tiếp theo): Bài số 25: Cảm cựu kiêm trình Cần Chánh Học sĩ Nguyễn Hầu, Hồ Xuân Hương

 Thiên tình sử của HXH & ND (tiếp theo):

Bài số 25:

Caûm cöïu kieâm trình

Caàn Chaùnh Hocï Só Nguyeãn Haàu

* Cảm cựu kiêm trình Cần Chánh Học sĩ Nguyễn Hầu

Hồ Xuân Hương

Hồ Xuân Hương gặp Nguyễn Du trên đường đi sứ năm 1813..

Tháng 2 năm Quí Dậu 1813 Nguyễn Du được thăng Cần Chánh Học Sĩ tước Du Đức Hầu, được chọn làm Chánh Sứ đi tuế cống triều nhà Thanh.Thiêm sự Bộ Lại Trần Văn Đại, Thiêm sự Bộ Lễ Nguyễn Văn Phong làm Phó Sứ. Cống phẩm gồm: 200 lạng vàng, 1000 lạng bạc, lụa và cấp mỗi thứ 100 cây, hai bộ sừng tê giác, 100 cân ngà voi, 100 cân quế; Sứ đoàn gồm 27 người, đi đến mỗi địa phương đều có bàn hương án và quan quân hộ tống. Đoàn đi từ Phú Xuân đến Vị Hoàng bằng thuyền và từ đó đi đường bộ. Theo gia phả con đầu là Nguyễn Tứ, 12 tuổi, có theo cha đi sứ.

Tin này ra đến Thăng Long, Hồ Xuân Hương đã gửi đến Nguyễn Du bài thơ: Cảm cưụ kiêm trình Cần Chánh Học sĩ Nguyễn Hầu (Hầu Nghi Xuân Tiên Điền nhân). Bài thơ này là một chứng cớ rõ ràng, không thể chối cải, nhưng thoạt đầu chẳng mấy ai tin. Ngay cả Xuân Diệu đọc bao nhiêu lần cứ viết: Xuân Hương phục người có tài hơn mình. Chẳng ai tin việc này, vì là thật nó kéo theo sự sụp đổ của một Hồ Xuân Hương dâm tục cả thế kỷ đã bàn tán và viết về nàng. Có thể toàn bộ sách giáo khoa viết về Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du phải viết lại.

Chàng đi sứ hoàng hoa, xa quê hương, nơi đất khách ngàn dặm lòng em muôn nghìn nỗi nhớ nhung.

Mượn ai tới đó để gửi thơ cho chàng, nói rõ tấm lòng em.

Chữ tình đôi ta ba năm trọn vẹn (1790-1793),

Nhưng rồi tình như mộng như bài thơ Ký Mộng chàng đã gửi cho em, tan mộng rồi chẳng còn thấy nhau.

Em trộm mừng cho chàng từ ngày ra làm quan, hãnh tiến, xe ngựa đưa đón, có nhiều thê thiếp, nhiều mối duyên tình.

Riêng phận em là gái, phấn son càng tủi cho mình số kiếp long đong.

Biết chàng có bịn rịn vấn vương đến mối tình em,

Nơi Cổ Nguyệt đường, em vẫn mãi cùng đèn in bóng, bâng khuâng thao thức, suốt năm canh.

Nguồn: TS Phạm Trọng Chánh, Mối tình của Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du.

*

Giấc mộng rồi ra nửa khắc không, Google

Nhôù Ngöôøi cuõ

Nhớ Người cũ

Viết gửi Cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu Tiên Điền

Nghi Xuân (tức Nguyễn Du)

Hồ Xuân Hương

Dặm khách muôn nghìn nỗi nhớ nhung,

Mượn ai tới đấy gửi cho cùng.

Chữ tình chốc đã ba năm vẹn,

Giấc mộng rồi ra nửa khắc không

Xe ngựa trộm mừng duyên tấp nập,

Phấn son càng tủi phận long đong

Biết còn mấy chút sương siu mấy,

Lầu nguyệt năm canh chiếc bóng chong.

[*] Đăng lại bổ sung bài nhớ người cũ trang 244]

*

Văn bản chữ Nôm Ngân Triều soạn:

𢘾 𠊚 𡳰

𨤮 揢 閍 𠦳 浽 𢘾 絨

摱 埃 細 蒂 𠳚 㧣 穷

𡨸 情 祝 㐌 𠀧 𢆥 院

𠺵 夢 𠱤 𦋦 姅 克 空

𦀺 馭 濫 𢜠 沿 笠 𨃺

坋 崙 乾 𢣃 分 滝 𢫝

别 群 氽 㤕 霜 超 氽

樓 月 𠄼 更 隻 䏾 炵

*

Đại ý:(1-2) :Nỗi nhớ nhung mênh mông.

(3-4) Tình và mộng.

(5-6): Trộm mừng và tủi phận.

(7-8) Nỗi niềm của tác giả.

Diễn ý:

Người đi sương gió, dặm khách xa xăm; người ở chạnh lòng, nhớ nhung muôn nỗi.

Biết có ai đi đến nơi ấy, để gửi bao thương nhớ cho cùng.

Chuyện tình mình gắn bó đến nay, phút chốc đà ba năm vẫn vẹn.

Thường gặp nhau trong giấc mộng vàng; chợt tỉnh mộng chỉ là hư ảo!

Trộm mừng người công danh hãnh tiến; tơ duyên nay đông đúc vui vầy.

Cảm nỗi phận mình, tủi cho số kiếp long đong.

Vương vấn lòng, biết còn mảy may nào không nữa?

Trên lầu nguyệt, năm canh, chỉ mình ta với chiếc bóng soi.

*

Ảnh minh họa, Google

Thái Hy họa thơ:

Dặm khách người đi, bao nhớ nhung,

Biết ai đem đến gửi cho cùng.

Ba năm chốc đã… tình luôn vẹn,

Chợt tỉnh bàng hoàng, ảo mộng không.

Tấp nập trộm mừng duyên hãnh tiến,

Lẻ loi càng tủi phận long đong.

Có còn mấy chút vương thương nhớ?

Lầu nguyệt năm canh trơ bóng chong.

*

Long đong còn chút vương thương nhớ!

Thương nhớ canh tàn trơ bóng chong.

Tranh minh họa có Gemini hỗ trợ:

*

Ngân Triều họa thơ:

Dặm khách sơn khê, bao nhớ nhung,

Nhớ nhung ai biết gửi cho cùng.

Cho cùng thương nhớ, ba năm vẹn,

Năm vẹn bàng hoàng, giấc mộng không.

Giấc mộng trộm mừng duyên thuận nẻo,

Thuận duyên càng tủi phận long đong.

Long đong còn chút vương thương nhớ!

Thương nhớ canh tàn trơ bóng chong.

***

Long đong còn chút vương thương nhớ!

Thương nhớ canh tàn trơ bóng chong. (NT)

Thiên tình sử của HXH & ND; bài 24 Chơi Tây Hồ nhớ bạn, HXH. (tiếp theo)

 Bài số 24:

Chôi Taây Hoà nhôù baïn

Hồ Xuân Hương

Xuân Hương trở lại Cổ Nguyệt đường bên Hồ Tây, Nguyễn Du về quê một tháng, sau đó được lệnh vào Phú Xuân thăng Đông Các học sĩ hàm ngũ phẩm, tước Du Đức Hầu, chức vụ dâng sách cho vua đọc mỗi ngày, và soạn thảo chiếu biểu cho vua Gia Long.

Hồ Xuân Hương viết bài Chơi Tây Hồ nhớ bạn trả lời bài Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du. Nguyễn Du viết:

Tây Hồ vườn cảnh đã hoang vu. (Tây Hồ hoa uyển tẩn thành khư).

Xuân Hương trả lời:

Phong cảnh Tây Hồ chẳng khác xưa.

Em đã trở về, em không chết như nàng Tiểu Thanh đâu ?

Vườn cảnh có tay em chăm sóc đã trở lại như xưa.

Người đồng châu, cùng quê Nghệ Tĩnh với em biết bao giờ trở lại.

Nhật Tân đê lở, như duyên em dù lỡ làng cũng còn lối vào.

Chùa Trấn Quốc rêu phong vẫn còn lưu lại bài thơ em viết ngày nào đề thơ cùng chàng.

Nơi vực Trâu vàng trăng lặn bóng.

Kìa non Phượng đất khói tuôn mờ những kỷ niệm đôi ta;

Hồ kia thăm thẳm sâu bao nhiêu

Cũng không bằng lòng em nhớ chàng.

*

Chôi Taây Hoà nhôù baïn

Phong cảnh Tây Hồ chẳng khác xưa,

Người đồng châu trước biết bao giờ.

Nhật Tân đê lỡ nhưng còn lối,

Trấn Quốc rêu phong vẫn ngấn thơ,

Nọ vực Trâu vàng trăng lặn bóng,

Kìa non Phượng đất khói tuôn mờ.

Hồ kia thăm thẳm sâu dường mấy,

So dạ hoài nhân dễ chửa vừa. Hồ Xuân Hương

*

Bản chữ Nôm Ngân Triều soạn

𨔈 西 湖 𢖵 伴

風 景 西 湖 拯 恪 𠸗

𠊛 同 州 𠠩 别 包 𣇞

日 新 堤 𨓐 礽 群 𡓃

鎮 國 𧄈 風 吻 泿 詩

奴 淢 𤛠 鐄 綾 𣵰 䏾

箕 𡽫 鳳 地 𤌋 澊 𤎎

湖 箕 探 瀋 溇 羕 閉

摳 腋 懷 人 𥚯 渚 𣃣

*

Thăm thẳm hồ sâu, hồ thẳm thẳm,

Nào bằng nỗi mộng, nhớ người mơ?Ảnh minh họa, Google

*

Ngân Triều cảm đề:

Chơi Tây Hồ nhớ bạn

Còn đây, nào khác, cảnh Tây Hồ,

Người cũ đồng châu, vẫn nhớ chờ.

Đê lở Nhật Tân, chưa hết lối,

Rêu phong Trấn Quốc vẫn còn thơ.

Trâu vàng kìa vực trăng lồng bóng.

Non Phượng nào đâu dải khói mờ?

Thăm thẳm hồ sâu, hồ thẳm thẳm,

Nào bằng nỗi mộng, nhớ người mơ?

Tranh minh họa của Gemini

*

Tượng đài Nguyễn Du, Google.

Tượng đài Cụ Nguyễn Du ở Khu lưu niệm, thuộc làng Tiên Điền, xã Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, cách thành phố Hà Tĩnh khoảng 50km, cách Tp. Vinh (Nghệ An) khoảng 8km.

Nguồn: TL Đi tìm Cổ Nguyệt Đường và mối tình của HXH và ND/ Ts Phạm Trọng Chánh.

***

Thiên tình sử của HXH, ND, (tiếp theo): Bài số 23: Độc Tiểu Thanh ký, Nguyễn Du

 Thiên tình sử của HXH, ND, (tiếp theo):

Bài số 23:

Ñoäc Tieåu Thanh kyù

Độc Tiểu Thanh ký

Nguyễn Du

Nhờ ba năm lưu lạc (1786-1799) thành nhà sư Chí Hiên đi muôn dặm chu du Trung Quốc, Nguyễn Du nói thạo tiếng Trung Quốc, nên khi ra làm quan được mấy tháng từ Tri huyện Phù Dung, Nguyễn Du được thăng lên Tri phủ Trường Tín đặc trách tiếp sứ Thanh sang phong vương vua Gia Long. (Nguyễn Án được bổ làm tri huyện thay Nguyễn Du ở Phù Dung)… Đường công danh thăng tiến, nhưng người vợ họ Đoàn qua bốn lần sanh, chỉ để lại một con Nguyễn Tứ và qua đời.Mùa thu năm 1804, Nguyễn Du xin nghĩ bệnh một tháng. Từ Thường Tín, Nguyễn Du về thăm lại Cổ Nguyệt đường bên Hồ Tây, đến nơi thì vườn cảnh đã hoang vu thiếu bàn tay chăm sóc của Hồ Phi Mai.

Từ khi lấy anh thầy Lang xóm Tây làng Nghi Tàm, chẳng bao lâu anh thầy Lang mất, nàng lại trở về với mẹ, Cổ Nguyệt đường dạy học, rồi yêu Mai Sơn Phủ, mối tình để lại những bài thơ nồng nàn thắm thiết, thề thốt.. trong Lưu Hương ký. Mai Sơn Phủ cũng người ở Vinh (Vịnh Phố) trở về quê để cậy cha mẹ cưới hỏi, chàng về quê thì biệt tăm trong chiến tranh, trong trận đánh cuối cùng vua Gia Long và Tây Sơn. Hồ Xuân Hương lánh nạn lên Vĩnh Phú thì gặp một học trò cũ của cha, là Tổng Cóc Nguyễn Công Hoà, Xuân Hương nhận làm lẽ, nhưng vợ cả ghen tuông, nàng đang đau ốm, có thai 6 tháng, thân phận như nàng Tiểu Thanh.

Bên song cửa Cổ Nguyệt đường, Nguyễn Du viết bài Độc Tiểu Thanh ký gửi Xuân Hương, Hồ Phi Mai:

Vườn cảnh Cổ Nguyệt đường nơi Tây Hồ đã thành gò bãi hoang vu vì thiếu bàn tay chăm sóc của nàng,

Bên song cửa, xao xuyến và chua xót đọc lại một trang sách sót lại của nàng.

Người con gái tài năng xuất chúng, (có thần), cho dẫu sầu đời chết đi, chắc là hồn nàng vẫn còn oán hận.

Văn chương vô mệnh dù đốt cháy vẫn còn tàn dư.

Mối hờn xưa nay chỉ có biết hỏi trời, vì đâu những người phong lưu tài sắc lại có cái án oan nghiệt như thế.

Chẳng biết hơn ba trăm lẻ nữa,

Người đời ai còn khóc tố như ?

Ba trăm năm lẽ nữa, kể từ nàng Tiểu Thanh đến thời điểm sáng tác bài thơ nầy, ba trăm năm lẽ sao ai sẽ khóc nàng Xuân Hương Hồ Phi Mai. (Hai chữ tố như trong bài này tra tự điển Thiều Chửu: Tố là tơ trắng, nghĩa bóng là người có phẩm hạnh cao khiết; như là như cũ, như vậy, giống như.

Nghĩa hai câu cuối là: không biết rồi đây ba trăm năm lẽ nữa, ai sẽ khóc người phẩm hạnh cao quý như nàng Tiểu Thanh.

Ảnh minh họa: Bên bờ Hồ Tây ngày xưa, Google

*

1- Bản dịch của Lê Thước

Gửi bởi Vanachi ngày 11/06/2005 17:40

Hồ Tây cảnh đẹp hoá gò hoang,

Thổn thức bên song mảnh giấy tàn.

Son phấn có hồn chôn vẫn hận,

Văn chương không mệnh đốt còn vương.

Nỗi hờn kim cổ trời khôn hỏi,

Cái án phong lưu khách tự mang.

Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa,

Người đời ai khóc Tố Như chăng ?

*

2- Bản dịch của Quách Tấn

Gửi bởi Vanachi ngày 11/06/2005 17:41

Hồ Tây hoa kiểng giải gò hoang,

Cửa hé trang thư chạnh điếu nàng.

Hận luống vương thêm hồn phấn đại,

Tro chưa tàn hết nghiệp văn chương.

Thanh thương khó hỏi oan chồng chất,

Phong nhã đành chung nợ văn chương.

Rồi Tố Như nầy ba k nữa,

Trần gian ai kẻ sụt sùi thương.

*

3- Bản dịch của Thân Bá Trường Sơn

Gửi bởi Vanachi ngày 11/06/2005 17:41

Tây hồ hoa cảnh thảy thành hoang,

Trước cửa tờ thư khóc điếu nàng.

Son phấn có hồn chôn vẫn hận,

Văn chương không mệnh đốt còn mang.

Sầu hận xưa nay trời khó hỏi,

Nỗi oan phong nhã khách còn vương.

Ba trăm năm nữa trong thiên hạ,

Thiên hạ còn ai khóc Tố Như ?

*

4- Bản dịch của Nhất Uyên

Đọc Tiểu Thanh ký

Tây Hồ vườn cảnh đã hoang vu,

Bên cửa viếng nàng một áng thư.

Son phấn có thần chôn vẫn hận,

Văn chương vô mệnh cháy còn dư.

Mối hờn kim cổ trời khôn hỏi,

Cái án phong lưu khách lụy sầu.

Ba trăm năm nữa trong thiên hạ,

Còn Nàng ai khóc một niềm đau.

Thơ chữ Hán Nguyễn Du, Thanh Hiên thi tập, Nhất Uyên dịch thơ.

*

5- Bản dịch của Vũ Tam Thập

Gửi bởi Vanachi ngày 11/06/2005 17:42

Hồ Tây cảnh đẹp hoá gò hoang,

Thổn thức bên song mảnh giấy tàn.

Son phấn có thần chôn vẫn hận,

Văn chương không mệnh đốt còn vương.

Nỗi hờn kim cổ trời khôn hỏi,

Cái án phong lưu khách tự mang.

Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa,

Người đời ai khóc Tố Như chăng ?

*

Chú thích:

Hoa uyển, 花苑có bản chép mai uyển theo thơ Tốn Phong trước nhà Xuân Hương có trồng nhiều mai trắng. Tốn Phong còn gọi nhà nàng là Mai đình. Tại Tây Hồ Hàng Châu trước nhà Tiểu Thanh cũng có rừng mai rộng bát ngát, thi sĩ Lâm Bô đời Tống vào rừng mai thưởng hoa đi lạc không biết đường về.

Tố Như, 素如, tên tự của Nguyễn Du 阮攸; Sinh ngày 3 tháng 1 năm 1766– mất năm 1820, tên tự Tố Như 素如, hiệu Thanh Hiên 清軒, biệt hiệu Hồng Sơn lạp hộ 鴻山獵戶, Nam Hải điếu đồ 南海釣屠, là một nhà thơ nổi tiếng, nhà văn hóa lớn thời Lê mạt, Nguyễn sơ ở Việt Nam, Danh nhân văn hoá thế giới. Ông được người Việt kính trọng tôn xưng là " Đại thi hào dân tộc".

***

Tượng đài Hồ Xuân Hương

Chẳng biết sau hơn ba kỷ nữa,,

Còn ai thương cảm Tố Như nương?

Ảnh minh họa, Google

*

6- Ngân Triều cảm đề, bài Độc Tiểu Thanh ký, Nguyễn Du.

.Tây Hồ dâu bể hóa gò hoang,

.Thổn thức bên song mảnh giấy tàn.

.Duyên kiếp phũ phàng, nào oán hận,

.Văn chương lửa hận, vẫn còn oan.

Tranh minh họa, Gemini hỗ trợ

.Xưa nay uẩn khúc , trời khôn hỏi,

.Cái nghiệp oan gia , khách tự mang.

.Chẳng biết sau hơn ba kỷ nữa,

.Còn ai thương cảm Tố Như nương? (NT)

*

Sau khi nhận được bài thơ Độc Tiểu Thanh Ký của Nguyễn Du. Hồ Xuân Hương dứt khoát dứt tình với Tổng Cóc. Bài thơ làm nàng thức tỉnh, nàng không thể nào tủi buồn, uất hận vì phận làm lẽ mà chết như nàng Tiểu Thanh. Không thể kéo dài cuộc sống:

Chịu đấm ăn xôi, xôi lại hẩm

Cầm bằng làm mướn, mướn không công.

Vì Tổng Cóc yêu thương như chuột vọc:

Tiếc dĩa hồng ngâm cho chuột vọc,

…Một tháng đôi lần có cũng không.

…Chàng Cóc ơi, Chàng Cóc ơi, thiếp bén duyên với chàng thế là đủ rồi. Thiếp xin dứt tình với chàng từ đây như nòng nọc đứt đuôi. Dù chàng có cho thiếp nghìn vàng, thiếp cũng như con cóc bị bôi vôi không bao giờ trở lại với chàng. Cóc hay vào nhà trốn vào xó bếp hay gầm giường, đuổi đi, hay bắt bỏ ra xa cũng quay đầu trở lại, chỉ có bôi vôi vào đầu là đi biệt luôn không dám trở lại nữa.

*

KHÓC TỔNG CÓC

Hồ Xuân Hương

Chàng Cóc ơi! Chàng Cóc ơi! (1)

Thiếp bén duyên chàng có thế thôi. (2)

Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé, (3)

Nghìn vàng không chuộc dấu bôi vôi. (4)

*

Chú giải:

Tổng Cóc tên thật là Nguyễn Bình Kình, ở làng Gáp nay là Tứ Xã, Lâm Thao-Phú Thọ. “Bài thơ tài tình lắm trong câu chữ (cóc, bén (nhái), nòng nọc, chuộc (chẫu chuộc), bôi vôi…) nhưng để lại biết bao điều võ đoán. Cả trăm năm trước, bài thơ đã bị nhiều người hiểu lệch. Trước hết bài thơ gợi cho người đọc, nghĩ đến vợ khóc chồng vừa quá cố. Sự thực đâu phải vậy! GS Lê Trí Viễn có phân tích và cho rằng bài thơ vừa bộc lộ nỗi đau xót vừa thể hiện sự tiếc rẻ, thậm chí một sự ân hận nếu không nói là hờn oán. Có vẻ như bài thơ giận người bỏ đi. Thương cho mình hơn là khóc cho người. Bài thơ không ra lời tang mà như lời tự thương tự tiếc, không giận người mà chỉ tủi cho mình”. (Nguyễn Cẩm Xuyên-Hồ Xuân Hương, huyền thoại và sự thật-Tạp chí KTNN số 663 ngày 10/01/2009).

Ảnh chụp Bản chữ Nôm:

Hỡi chàng ôi hỡi chàng ôi

Thiếp bén duyên chàng có thế thôi

Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé

Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi

(Bản khắc 1921)

Hồ Xuân Hương, trở về Cổ Nguyệt đường, dù mang thai 6 tháng, sợ dư luận dị nghị, nàng ra phố Nam, mở tiệm bán sách, bút giấy mực, cạnh trường ông nghè Phạm Quý Thích gần đền Lý Quốc Sư. Mượn tiền Phạm Đình Hổ và bè bạn, Xuân Hương đã mở quán sách này. Tốn Phong đến thăm Xuân Hương sau hai lần hỏng thi khoa 1806 và 1813. Tốn Phong đến gặp Xuân Hương tại hiệu sách, sau khi nàng đã sinh con:

Mai lạnh vẫn thường than nỗi khổ,

Chốn dời Mai mới nở thêm cành.

(bài 15)

Tiếc thay đứa con gái sinh ra là mất, nàng không nuôi được. Năm ấy nàng 35 tuổi, sắc đẹp mặn mà làm Tốn Phong ca tụng tít trời xanh.

Quán sách nàng là nơi các học trò ông nghè Phạm Quý Thích lui tới, để ngắm bà chị.Trong đám học trò thường đến hiệu sách của nàng có cậu bé lên tám bị mắng là:

Dê cỏn buồn sừng húc dậu thưa,

Có lẽ là Phương Đình Nguyễn Văn Siêu về sau sẽ cùng Cao Bá Quát nổi tiếng qua lời khen của Vua Tự Đức:

Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán,

Thi đáo Tùng Tuy nhất thịnh Đường

文 如 超 适 無 前 漢

詩 到 從 綏 一 盛 唐

Tạm dịch:

Văn như Siêu và Quát, mà so với văn đời Tiền Hán thì văn thời Tiền Hán cũng không có giá trị gì;

Đến thơ của Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương thì là số một so với thơ của thời Thịnh Đường”.

Sở dĩ, cho là của Tự Đức là hai câu trên nói theo khẩu khí đế Vương, gọi xách mé tên tục Phó bảng Nguyễn Văn Siêu, 阮文 超. (1799-1872) là “Siêu”; cử nhân Cao Bá Quát, 高 伯 适 ,(?-1854) là “Quát” thì chỉ có Đức Kim Thượng (Vua đương thời) mới dám gọi “thần Siêu, thánh Quát” như thế; còn bình thường tôn trọng đều gọi “Nguyễn Phương Đình” và “Cao Chu Thần”.

Tùng ở đây là Tùng Thiện công, Nguyễn Phúc Miên Thẩm, 阮 福 綿 審,(1819-1870) và Tuy là Tuy Lý công, Nguyễn Phúc Miên Trinh, 阮 福 綿 寊,(1820-1897). Sau hai vị này được truy tặng là Tùng Thiện Vương, 從 善 王 và Tuy Lý Vương, 綏 理 王, (1936) đều là con Vua Minh Mạng, và vai vế vào hàng chú của Vua Tự Đức.

***

Tranh minh họa có Gemini hỗ trợ:

Chẳng biết sau hơn ba kỷ nữa,

Còn ai thương cảm Tố Như nương? (NT)

Bài số 22, Chí Hiên tặng (2), Nguyễn Du, Thiên tình sử của HXH & ND tiếp theo.

 Bài số 22:

Chí Hieân taëng (2)

Chí Hiên tặng (2)

Nguyễn Du

Bài Chí Hiên tặng II. Nguyễn Du không trách móc nữa mà bày tỏ lòng mình:

Rủi may nào sá gì, nghĩ rằng cùng tắc thông, thông tắc biến, biến tắc hóa theo Kinh Dịch…

Ra Bắc phen này (1796) mong làm nổi việc,

Nghĩ lại việc vào Nam (1794) cũng hoài công, Hà Tỉnh chẳng ai theo, chẳng thể lập cứ địa chống Tây Sơn, cũng chẳng thể vượt biển vào Nam theo chúa Nguyễn Ánh…

Bạn thơ cũ nay đâu, ngồi uống trà một mình, uống bao nhiêu bình nước rồi ấm trà đã nhạt.

Quán trọ đêm qua năm canh không ngủ được vì manh áo quá mong manh, trời đã vào lập đông…

Trông ra sông hồ mù mịt sương khói từ biển thổi vào.

Người xưa Cổ Nguyệt đường lòng như tấm gương trong nào thấy đâu?

*

Chí Hiên tặng II, Nguyễn Du:

Rủi may nào sá nghĩ cùng thông,

Chưa dễ tri âm tỏ nỗi lòng.

Ra Bắc phen này mong nổi việc,

Vào Nam ngẩm trước cũng hoài công.

Bạn thơ năm hết mâm trà lạt,

Quán khách canh chầy mảnh áo mong.

Gớm nhẽ trông ra mù khói bể,

Nguyệt đường bao nã thấy gương trong

*

Bản chữ Nôm, Ngân Triều soạn:

㩡𢆧芾咤𢣂窮通

諸𠴭知音祖𢚶𢙱

𦋦北畨尼懞挼役

𠓨南𡄎𠓀共壞工

伴詩𢆥盡𣙺茶𤁕

舘客更迡𤗖𥜌𤘁

憾洱矓𦋦模𤌋𣷭

月堂包那𧡊𨩍𤄯

*

Ngân Triều cảm đề Bài Chí Hiên tặng (2), 

                                               Nguyễn Du.

Rủi may nào sá tắc cùng thông,

Chưa phải tri âm để tỏ lòng.

Ra Bắc phen này lòng đã quyết,

Vào Nam, giúp Chúa, sự hư không.

Nhạt trà bằng hữu còn đâu nữa,

Đêm rét đơn y, ngủ chẳng xong.

Bể cả sông hồ sương khói mịt,

Đâu nào Cổ Nguyệt, tấm gương trong?

*

Nguyễn Du tìm đến nhà Đoàn Nguyễn Tuấn, bên bờ sông Nhị, Đoàn đang làm quan cho Tây Sơn, nhà cao cửa rộng, chẳng kém gì các biệt thự các vị quan to thời trước:

Trên bờ sông Nhị nhà chen gần,

Đã chiếm cả thành hết cảnh Xuân,

Cầu gác Đông Tây cao ngất dựng.

Ở Quỳnh Hải, Đoàn Nguyễn Tuấn gả em gái út cho Nguyễn Du và giao gia trang, năm 1797. Từ đây Mùa Xuân Quỳnh Hải, Quỳnh Hải nguyên tiêu, sau khi nếm trải phong trần, góc biển chân trời ba mươi tuổi, con thuyền lênh đênh của Nguyễn Du mới an phận cập bến hạnh phúc:

*

Quỳnh Hải Nguyên Tiêu

Nguyên dạ không đình nguyệt mãn thiên,

Y y bất cải cựu thuyền quyên.

Nhất thiên Xuân hứng, thùy gia lạc?

Vạn lý Quỳnh Châu thử dạ viên?

Hồng Lĩnh vô gia huynh đệ tán,

Bạch đầu đa hận tuế thời thiên.

Cùng đồ liên nhữ dao tương kiến,

Hải giác thiên nhai tam thập niên.

*

瓊海元宵

元夜空庭月滿天

依依不改舊嬋娟

一天春興誰家落

萬里瓊州此夜圓

鴻嶺無家兄弟散

白頭多恨歲時遷

窮途憐汝遙相見

海角天涯三十年

*

Rằm tháng Giêng ở Quỳnh Hải

Nguyên tiêu lồng lộng khắp trời,

Trăng như người cũ, tuyệt vời không phai!

Trời Xuân ập xuống nhà ai?

Mấy ai tận hưởng trăng này xa xôi?

Tan nhà, huynh đệ chia phôi,

Trăng ơi! Đêm vẫn nhìn nhau,

Tấm thân tam thập lao đao cuối trời.

Ngân Triều dịch thơ. Tranh của Gemini.

Bạc đầu căm giận tuổi đời ruỗi mau.

Trăng ơi! Đêm vẫn nhìn nhau,

Tấm thân tam thập lao đao cuối trời.

Ngân Triều dịch thơ.

Ở đây Nguyễn Du chấm dứt cuộc đời Mười năm gió bụi có vợ con, dạy học, dạy văn và võ, hoàn tất Truyện Kiều.

Năm năm Quỳnh Hải (1797- 1802) Nguyễn Du đã giàu có, nên khi Vua Gia Long kéo quân ra đất Bắc đánh bắt vua Tây Sơn, Cảnh Thịnh. Nguyễn Du từ Quỳnh Hải dẫn thủ hạ, học trò và tráng đinh Quỳnh Hải, đem theo lương thực, ngựa ,bò, heo dâng sớ đón rước nhà vua. Đến Phù Dung trấn Sơn Nam thì gặp Vua Gia Long, vua phong ngay cho làm tri huyện Phù Dung. Sự kiện này tương tự như Phi Tử thời Chiến Quốc, người đất Phù Ngưu dâng ngựa lên Vua Chu Hiếu Vương được phong chức Phù Dung nước phụ chư hầu. Từ đó Nguyễn Du có tên Phi Tử, Nguyễn Hành trong Minh Quyên thi tập bài Đi săn có nhắc đến bút hiệu này.

Nguồn: Đi tìm Cổ Nguyệt Đường và mối tình Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du, TS Phạm Trọng Chánh.

***

Tranh minh họa có hỗ trợ của Gemini:

Bể cả sông hồ sương khói mịt,

Đâu nào Cổ Nguyệt, tấm gương trong? (NT)