Thơ hay chọn lọc, trích Lưu Hương ký của Hồ Xuân Hương, bài 1 và 2.
Bài
số 1:
Baïch
Ñaèng Giang taëng bieät [1]
Hồ Xuân Hương
Với nhau tình nghĩa sao là trọn,
Chớ thói lưng vơi cỡ nước Đằng. Ảnh Google
Khấp
khểnh[2] đường mây[3] bước lại dừng
Là
duyên là nợ phải hay chăng?
Vịn[4] hoa khéo kẻo lay cành gấm,[5]
Vục nước[6] xem mà động bóng giăng.
Lòng
nọ chớ rằng mây nhạt nhạt
Lời
kia này đã núi giăng giăng.
Với
nhau[7] tình nghĩa sao là trọn,
Chớ
thói lưng vơi cỡ nước Đằng.[8]
Văn bản chữ Nôm, Ngân Triều soạn:
白籐江贈 别
泣耿塘𩄎𨀈吏踭
𪜀縁𪜀𧴱沛咍庒
援花窖矯𢯦梗錦
扑渃䀡麻動𣈖𦝄
𢙱奴渚𠺘𩄎𤁕𤁕
𠳒箕尼㐌𡶀綾綾
買憢情義𫳵𪜀侖
渚𢟔𠦻潙舉渃籐
Đại ý:
(1-2),
Con đường vui và con đường tình.
(3-4-5-6),Trong
tình yêu, cần phải đứng đắn và chung thủy.
(7-8),
Lời cuối tỏ lòng.
Diễn ý bài 1, Nhất Uyên:
-
Trên con đường vui, gồ ghề, lúc bước, lúc dừng.
- (Cùng đi một đường,
cùng đăng trình), mà biết có thành duyên nợ chi không?
- Như khi yêu một đóa hoa, không tham lam yêu tất cả
hoa đẹp khác trên cành, (Cành gấm, hiểu là cành hoa có nhiều hoa đẹp).
- Và cũng như
không nên có những cử chỉ sỗ sàng, thô bạo không đẹp.(ngắm bóng trăng trong nước,
rất ngoạn mục; thò tay vục nước để bắt lấy bóng trăng, là rất thô bạo. Chớ nên
thả mồi, bắt bóng; đứng núi nầy, trông núi nọ; tham đó, bỏ đăng; tính cách của
kẻ ăn xổi ở thì, không chung tình).
- Thời gian càng
dài lâu, tấm lòng chàng cũng không nên nhạt nhạt như những thức mây nổi trên trời
kia.
- Riêng với những
lời thề ước vàng đá, thiếp nguyện mãi tạc dạ không phai như hình ảnh những dãy
núi sừng sững, vĩnh cửu, giăng giăng.
- Tình nghĩa với
nhau, miễn sao trọn ven là thỏa lòng,
- Đừng nên như
thói đời, nửa vời, cái thói của kẻ ở nước Đằng ngày xưa.
Ngân Triều cảm đề bài 1:
Đường
vui, cất bước, lại dừng.
Đồng hành chưa biết vội mừng hay không.
Yêu
hoa, xác tín một bông,
Trước vờ trang nhã; chầy mong sỗ sàng!
Bẽ bàng[9]
mây nhạt thời gian,
Đá vàng lòng núi giăng giăng, vĩnh hằng,
Vẹn
tình nhân nghĩa, lẽ hằng,
Ai đành như thói nước Đằng trớ trêu?[10]
Bài số 2:
Caûm cöïu toáng taân Xuaân chi taùc (1)
Hồ Xuân Hương
Lửa lòng đã tắt cùng sương gió, Duyên đến như là ngủ gối mơ
Ảnh minh họa Google.
Văn
bản chữ Nôm, Ngân Triều soạn
感 舊 送 新 春 之 作
春 尼 芾 沛 丐 春 𠸗
𣎏 𣌋 於?時 吏 𣎏 𣌁
𨴦 峝 花 群 疏 𣘄 𣈖
𢩣 钗 轟 窖 漝 迢 絲
風 流 𠠩 眜 坪 香 𣳢
光 景 𪚚 𠁀 隻 𩠴 𢠩
釿 鐄 𡛤 尅 春 𢣿 𣼽
庯 柳 𤾓 塘 客 𢥢 𢠐
Nhất
Uyên phiên âm bài 2:
Cảm chuyện xưa, tiễn đưa người tình mới
Xuân
nầy nào phải cái xuân xưa,
Có sớm
ư? Thời lại có trưa.
Cửa
động hoa còn thưa thớt bóng,
Buồng
thoa[11] oanh[12] khéo dập dìu tơ.[13]
Phong
lưu[14] trước mắt bình hương nguội,[15]
Quang
cảnh trong đời chiếc gối mơ.[16]
Cân
vàng nửa khắc[17] Xuân lơ lửng,[18]
Phố
liễu[19] trăm đường khách ngẩn ngơ.[20]
Tiêu
đề bài thơ hơi khác thường vì người ta thường nói Tống cựu, nghênh tân, tiễn
đưa năm cũ, đón mừng năm mới, ở đây thì ngược lại, tiễn đưa năm mới. Vì thế có
người đã dịch Bài thơ là “cảm năm cũ, tiễn đưa năm mới”. (NXB Văn Học Hà Nội,
1982) nhưng chữ Xuân còn có nghĩa là người tình. Do đó tiêu đề có thể dịch như
tiêu đề đã ghi trên: Cảm chuyện xưa, tiễn đưa người tình mới.
Dịch
thơ, bài 2, Nhất Uyên:
Hồ
Xuân Hương viết hai bài thơ trên năm 1814, trước khi gặp Tốn Phong để đưa
chàng viết tựa xin diễn ý như sau:
. Hết cơn bỉ cực đến hồi thái lai, mùa
xuân này không còn như những mùa xuân xưa,
. Cũng như đất trời đã có buổi sớm,
tức là sẽ có buổi trưa.
. Trước cửa, người tìm thơm , trồng
cây si không đông…
. Trong nhà, không còn tiếng đàn rộn
rã.
. Trước mắt, lửa lòng như bình hương
nguội; vì cũng đã tưởng không còn yêu ai được nữa, đã lạnh với tình đời rồi.
(Lúc này, Xuân Hương đã trải qua nhìều kinh nghiệm nhân sinh, nhất là về tình
ái).
. Nhưng nay gặp một đối tượng đúng
như lòng mình mơ ước thật khó; quả là cuộc đời như ngủ trên một chiếc gối mơ
(tích Du tiên chẩm)
. Ở tuổi tưởng như đã lỡ thời bỗng
dưng được treo giá ngàn vàng, (được quan Yên Quảng Trần Phúc Hiển xin gá nghĩa
tóc tơ)
Cân vàng nửa khắc ,
釿 鐄𡛤尅,
cân vàng chỉ có nửa khắc, ngắn ngủi quá, lòng chửa thỏa.
(Vì sao “cân vàng”, ngắn ngủi, lơ lửng?
Phải chăng tác giả muốn so sánh bóng bẩy
chuyện “cân vàng” như 2 đĩa cân lên xuống, với hình ảnh làm cái “chuyện ấy”, trong yêu đương của tình
yêu đôi lứa. Thật rất tuyệt vời!)
. Tơ duyên như thế đó, khiến cho
lòng ngơ ngẩn, không khuây.
Ngân Triều cảm đề bài 2
Xuân này không giống những Xuân xưa,
Như đất trời có sớm, có trưa.
Trước cửa, khách thơ sao vắng vẻ?
Trong nhà, đâu rộn rã âm tơ?
Lửa lòng đã tắt cùng sương gió,
Duyên đến như là ngủ gối mơ[21].
Ngắn ngủi cân vàng, nên chẳng chớ,[22]
Tơ duyên ngơ ngẩn, mấy cho vừa.
***
Caûm cöïu toáng taân Xuaân chi taùc (2)
Mới
biết vị đời chua lẫn ngọt,
Mà
xem phép Tạo nắng thì mưa.
Ảnh minh họa, Google.
Văn bản chữ Nôm, Ngân Triều soạn
買 别 喟 𠁀 咮 悋 𤮿
麻 䀡 法 造 𣌝 時 𩄎
知 音 搭 姅 𧜖 群 短
幅 𡋦 𦖑 佘 㗂 㐌 餘
唸 𣖙 樗 尼 唁 仍 𦰟
𥉫 𨩍 𣈜 奴 滂 如 祠
初 𠉞 群 𣎏 兠 欣 姅
咍 仍 自 低 沛 世 𣗓
Nhất Uyên phiên âm bài 2 kỳ 2:
Mới biết vị đời chua lẫn ngọt,
Mà xem phép Tạo nắng thì mưa.
Tri âm đắp nửa chăn còn ngắn,
Bức vách nghe xa tiếng đã thừa.
Nếm mía vụ nầy ngon những ngọn,
Trông gương ngày nọ bẵng như tờ.
Xưa nay còn có đâu hơn nữa,
Hay những từ đây phải thế chưa?
Câu
(5), mía chính vụ vào dịp Heo may, trước Tết. Sau Tết người ta “bồng gốc”, làm
tơi đất, bón tưới, thúc mầm cho mía lên.
Tục
ngữ có câu:
Mía tháng ba ngọt ra đầu ngọn.
Tháng Ba mía còn non;
họa chăng còn sót lại chút mía măng, ăn chẳng ra gì.
Nếm
mía vụ nầy ngon những ngọn là nếm mía vào lúc mía trái vụ. Trái vụ thì nông sản cao giá cũng như hoàn cảnh quá lứa
lỡ thì của người con gái mà bỗng có cơ hội đáng yêu, được người cầu hôn.
Nhất Uyên dịch nghĩa bài 2 kỳ 2:
Lẽ đời trải nghiệm, đều có vị chua lẫn vị
ngọt, như trên trời có nắng, có mưa.
Chưa phải là tri
âm hoàn toàn (còn ngắn) so với lòng ước vọng.
Những lời chê bai,
dư luận (cho là nàng có số sát phu), đã quá nhiều rồi.
Nay đã tìm ra người tâm đầu ý hợp, (quan
Tham Hiệp Yên Quảng), như vụ “mía tháng ba ngọt ra đầu ngọn” vì trái vụ.(tuy muộn
màng nhưng rất thỏa lòng).
Chạnh nỗi niềm
xưa, đời đơn lẻ, soi gương quạnh vắng một mình.
Từ trước đến giờ, chưa
có mối tình nào hơn mối tình nầy như thế.
Có phải từ nay về
sau sẽ thỏa lòng như thế hay không.
Soạn
theo Thư viện Online và tham khảo tài liệu của TS Phạm Trọng Chánh.
Ngân Triều cảm đề bài 2 kỳ 2 :
Lẽ đời tất định ngọt và chua,
Như ở trên trời có nắng mưa.
Duyên kiếp phải chưa, lòng ước vọng,
Chê bai dư luận, hãy còn thừa.[25]
Mía nầy trái vụ, ngon đầu ngọn.[26]
Lẻ bóng soi gương, chạnh nỗi xưa,
Thuở trước tình nào đâu đã trọn,
Sau nầy có thỏa thế hay chưa.?
Chú thích:
[1] Tiêu
đề:Tặng bạn khi tiễn biệt ở sông Bạch Đằng.
[2] khấp泣 từ HV; khểnh耿 từ HV GT; khấp khểnh 泣耿 = gồ ghề, lởm chởm;
[3]đường塘 từ HV; 𩄎 HT vũ+mi; đường
mây là vân trình 雲程, đDường
lên mây, đđường công danh, ở con có thể hiểu là con đường hạnh phúc, tràn đầy
niềm vui.
Đường mây cười tớ ham
dong ruỗi,
Trướng liễu thương ai chịu lạnh lùng
Giã vợ đi làm quan, Phan Thanh Giản
[4] Vịn援 từ HV; =Đặt bàn tay dính vào như vịn vai. Cũng có nghĩa như vin= đưa tay sờ, níu kéo nhẹ nhàng
sự vật gì:
Công anh đắp
nấm trồng chanh,
Chẳng được ăn
quả vin cành cho cam.
Xin đừng ra dạ
Bắc Nam,
Nhất nhật bất
kiến như tam Thu hề,[4]
Huống tam Thu
như bất kiến hề,
Đường kia nỗi
nọ như chia mối sầu.
Ca
dao
[5] cành gấm, 梗 từ HV GT âm ngạnh=cành cây; gấm 錦 từ HV ĐN âm cẩm là gấm=thứ hàng dệt, có hoa, nhiều sắc, rất đẹp, khá đắt tiền:
Học thời như
gấm thêu hoa,
Có văn có chất
mới ra con người
Ca
dao
[6] Vục扑 từ HV GT âm phác; vục nước 扑渃= đưa tay xuống dưới nước để tìm kiếm, nắm bắt vật gì.
[7] Có lẽ là chữ nhau: 憢. Văn bản gốc chép sao: 𫳵
Thư Viện Online
[8] Lưng
vơi cỡ nước Đằng, 凌 潙 舉 渃 籐= Nước Đằng là một nước nhỏ thời Xuân Thu Chiến Quốc, bị ép giữa 2
nước lớn là Tề và Sở nên luôn phải giữ gìn. Tác giả dùng điển này để chỉ nỗi
khổ của một người có hai vợ:
Ngoảnh mặt sang Tề e Sở giận,
Quay đầu về Sở sợ Tề ghen,
Bẽ bàng mây sớm đèn khuya,
Nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng.
ĐTTT, Nguyễn
Du, câu 1037-1038
Mái tây để lạnh
hương nguyền,
Cho duyên đằm thắm ra duyên bẽ bàng,
ĐTTT, Nguyễn Du, câu 517-518
[10] trớ trêu: lừa gạt, trêu cợt, không chủ động,
không chân thành.
[11] buồng
thoa 𢩣钗, ( thoa 钗, cái trâm cài đầu phụ nữ), cái buồng của người con gái.
[12] Oanh 轟=rầm rộ, rộn rã. Ở văn cảnh nầy là rộn rã.
[13] dập dìu tơ 漝迢絲 số lượng người trẻ trung tấp nập.
[14] Phong
lưu 風流 khách lịch sự đến chơi.
[15] bình hương
nguội 坪 香𣳢, ý nói lửa
lòng đã tắt.
Sự đời đã tắt lửa lòng,
Còn chen vào chốn bụi hồng làm chi!
ĐTTT, Nguyễn Du, câu 3045-3046
[16] chiếc
gối mơ 隻 𩠴𢠩, gối du tiên
hay du tiên chẩm:
Trong Khai thiên di sự: Nước Quy Tư có dâng vua một chiếc
gối rất kỳ lạ. Khi gối đầu ngủ thì chiêm bao thấy mình được đi chơi khắp cõi
tiên. Vua Đường Minh Hoàng đặt tên gối là "Du tiên chẩm".
[17] Cân
vàng nửa khắc 釿 鐄𡛤尅, cuộc vui tuyệt vời, ngắn ngủi,
[18] Xuân
lơ lửng 春𢣿 𣼽, Xuân phải hiểu là “đông
quân”, 東 君, vừa là mùa xuân vừa là
người yêu. “Tân Xuân” phải hiểu là
“người yêu mới”, ở đây có thể hiểu là cuộc vui
nửa chừng, chưa trọn vẹn.
[19] Phố
liễu 庯 柳, phố có trồng liễu, nhà phố có mỹ nhân.
[20] ngẩn
ngơ 𢥢 𢠐, đờ đẫn như tâm trí đang ở đâu đâu.
[21] ngủ gối mơ, xin xem tích “Du tiên chẩm” ở trên.
[22] nên
chẳng chớ = nên chăng chớ, chưa đạt yêu
cầu,chẳng ra sao cả.
[23] bức
vách, 幅 𡋦 hay tai vách mạch rừng, chỉ những dư luận thêu dệt, đồn đại đa
dạng nhiều chiều, phần nhiều do cảm tính, không đúng sự thật:
Rừng có mạch vách có tai.
Nghĩa là kín
như rừng cũng có những lối đi nhỏ. (mạch) người ta có thể biết được; kín như
vách, người ta cũng có thể nghe được (tai).
[25] Cho là nàng có số sát phu.
[26] Nay đã tìm ra người tâm đầu ý hợp, quan Tham
Hiệp Yên Quảng, tuy muộn màng nhưng rất
thỏa lòng.
